Arkadaşlar, Osmanlı’da matbaanın kapatılması tartışmalarında sürekli iki uç arasında gidip duruyoruz: biri “din/ulemaya bakt, İslam yasakladı” diyor, biri “araban loncası direndi, ekonomik korumacılıktı” diyor. Oysa ben bu ikili ayrımı yapanların çoğunun asıl sorunu kaçırdiğini düşünüyorum. İstersen somut gidiyorum: 1515’teki İmam Qurubeyrizade fetvası ile 1717’deki İbrahim Müteferrika’nın ruhsat süreci arasında tam 200 yıl var. Bu sürede matbaa tamamen yasak mıydı, yoksa bireysel/özel izinlerle çalışan istisnalar mı vardı? Yani “300 yıl yasak” tabının kaynağındaki kronolojik sadeleştirme hatasının birincisi burası. İkinci hata bence tek nedenselliğe indirgeme: din, lonca, kallavi (yazman) emeği, sansür endişesi ve even kapitülasyon rekabeti aynı anda etkileşen değişkenlerken, “asıl sebep X’tir” demek tarihi tek boyutlulaştırmak. Üçüncüsü ise kaynak hiyerarşisi: fetvaları tek başına nedensellik kanıtı gibi sunmak.
Benim sorum şu: Bu 3 hatayı tespit edip telafi ederken hangi birincil kaynakları (mühimme defterleri, nisan defterleri, vakfiyeler, konsolos raporları
tarafından güncellenmiştir.