Homer’in İlyadası’na İlişkin Ziyaret Edilebilecek 10 Nokta

Troya Savaşı’nın tarihsel doğruluğu hâlâ süren bir tartışma konusu olsa da, İlyada’da adı geçen bu 10 mekanın gerçek hayattaki karşılıkları var.

Homer’in İlyada‘sı Batı edebiyatının en eski hikayelerinden biridir. Destan, Troyalılarla erken Yunanlılar arasındaki efsanevi bir çatışma olan Troya Savaşı etrafında döner. Homer’e göre savaş on uzun yıl sürmüş, araya karışan tanrılar, bir altın elma, çetin kahramanlar arasındaki düelolar ve meşhur bir öfke görmüştür. Ancak şişde adı geçen tüm mekanlar yalnızca mitlerde var değildir. Bugün hâlâ ziyaret edebileceğiniz İlyada’da yer alan on mekanı keşfedin.

1. Troya

Troya VII’nin akropol duvarları, fotoğraf Cherry X’e ait, tarihi bilinmiyor. Kaynak: Wikimedia Commons

“Bir gün kutsal Ilios’un alçaltılacağı, Priam’ın ve Priam’ın halkının [alçaltılacağı] gelecek.” — İlyada (6.448)

Troya şehrinin gerçek konumunun bulunması, arkaik adı Ilios/Ilion (dolayısıyla İlyada adı, “İlion Şarkısı” anlamına gelir) uzun süredir tarihçileri ve arkeologları büyülemiştir. Günümüzde, Türkiye’nin kuzeybatısındaki Hisarlık höyüğü, efsanevi şehrin en olası konumu olarak genel olarak kabul edilmektedir.

Burada ilk kazıyı, İngiliz bilim insanı Frank Calvert’in rehberliğinde Alman arkeolog Heinrich Schliemann 1870’lerde gerçekleştirmiştir. Hisarlık’ta Schliemann ve ardından gelenler, biri değil, dokuz katman yıkıntı bulmuş; her biri Troya tarihinin farklı bir dönemine aittir. Arkeologlar bunlara Troya I’den IX’a kadar isim verir.

Homer’in şişine en iyi uyduğu düşünülen VI ve VIIa tabakaları, kalın kireçtaşı duvarlarla ve kulelerle çevrili MÖ 13. yüzyıla ait bir kale şehridir. Büyük olasılıkla MÖ 1240 ile 1260 arasında bir yangınla yıkılmıştır. 2025 yılında Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nden Rüstem Aslan’ın önderliğinde yürütülen bir kazı kampanyası, saray duvarlarının dışında bir sapan taşı yığını ortaya çıkarmıştır. Bununla birlikte, bunların Homer’in anlattığı çatışma sırasında gerçekten silah olarak kullanılmış olup olmadığı hâlâ belirsizdir.

2. Mykene

Mikenelerdeki Aslan Kapı, Joyofmuseums’a ait fotoğraf, 2018. Kaynak: Wikimedia Commons

“Altın dolu Mikeneler” — İlyada (7.180; 11.46)

İlyada‘da Mikeneler, Yunan kuvvetlerinin komutanı ve Sparta kralı, dünyanın en güzel kadını Helen’in eşi Menelaus’un abisi Agamemnon’un kalesidir. Truva prensi Paris ile kaçması (veya kaçırılması) Truva Savaşı’nı ateşlemiştir.

Homer Mikeneler’i “altın dolu” olarak betimler ve harabelerinde bulunan altın eserler bu şöhreti fazlasıyla doğrular. Peloponnes’in kuzeydoğusunda Argos ovasının üzerinde yükselen Mikeneler, Miken Uygarlığı’nın kalbinde yer alıyordu. MÖ 1600 ile 1100 arasında Mikeneliler Bronz Çağı’nın baskın gücüydü.

Schliemann, Agamemnon ile ilişlendirilen bu alana 1876’da ulaştı ve altın taçlar, silahlar ve kendisinin “Agamemnon’un Maskesi” adını verdiği dövme altından bir ölüm maskesiyle dolu olan meşhur kuyulu mezarlar (Grave Circle A)’ı ortaya çıkardı. Ancak daha sonradan bu eserin Truva Savaşı’ndan daha eski olduğu keşfedildi.

Bugün Mikeneler’de ziyaretçiler Aslan Kapı’nın altından geçebilir ve daha sonraki Yunanların yalnızca döneli bir ırk olan Kykloplar’ın kaldırabilmiş olabileceğini düşündükleri o kadar büyük taşlardan inşa edilmiş olduğu için “Kyklopan” duvarlar denilen surlarda yürüyebilir.

3. Pylos

Pylos körfezi, Flyax’a ait fotoğraf, 2009. Kaynak: Wikimedia Commons; fil dişi bir plaka, bir grifon ile. Kaynak: griffinwarrior.org

İlyada‘da, Akaian soyluların en yaşlı ve en bilgesi olan Kral Nestor, “kumlu Pylos”a hükmeder ve görkemli günlerini anmayı hiç yormaz. Homer’in bahsettiği başkentin gerçek konumu uzun süredir akademik tartışmaların konusudur. 1939’da Amerikalı arkeolog Carl Blegen, Yunanistan’ın güneybatısındaki bir tepa olan Epano Englianos’da bir Miken kompleks’i buldu. 1950’ler ve 1960’larda yapılan kazılarda, Krete’de de bulunan Lineer B olarak bilinen bir Yunan yazısıyla yazılmış kil tabletler ortaya çıkarıldı.

2015 yılında, Cincinnati Üniversitesi’nden arkeologlar Jack Davis ve Sharon Stocker, Pylos sarayının yakınında dokunulmamış bir mezar keşfetti. İçinde, yaklaşık MÖ 1450’de gömülen, bronz silahlar, altın yüzükler, fildişi taraklar ve “Pylos Savaşı Agatı” adını taşıyan bir mühür taşı ile birlikte “Aslan Balı Savaşçısı” adını verdiği bir erkek bulunuyordu. Mezar içinde bulunan aslan balı betimlemesi içeren bir fildişi plakete adını veren bu bulgu, Erken Mykena Medeniyeti hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.

4. Sparta

Menelaion, Mark Landon’un 1988 tarihli fotoğrafı. Kaynak: Wikimedia Commons

“Boşluklarla dolu Lacedaemon’u ve çok yarıklı arazisiyle Pharis’i, Sparta’yı ve güvercinlerin yuvası Messe’yi yönetenler… Bunlar Menelaus’un yönetimindeydi.” — İlyada (2.581)

Homer’a göre, Agamemnon’un küçük kardeşi Menelaus, Sparta merkezli ve Lacedaemon olarak bilinen bir bölgeye hükmetmektedir. Peloponnese’in güneydoğusunda yer alan Laconia ilçesinin antik başkenti, çoğunlukla daha sonraki şehir-devletin (MÖ 6.-2. yüzyıllar) acımasız savaşçılarıyla ilişkilendirilmektedir.

Klasik Yunanistan’a tarihlenen kalıntların yanı sıra, arkeologlar Sparta’ın doğusundaki Therapne’de, Laconian şehir bölgesi içinde yer alan antik bir kentin Mykena saraylarının kalıntılarını da bulmuştur. Burada ayrıca Spartalılar’ın MÖ 8. yüzyıldan Hellenistik döneme kadar Menelaus ve Helen’e taptıkları Menelaion’un kalıntıları yer almaktadır. 1970’lerde, Atina’daki İngiliz Okulu’nun bu alanda gerçekleştirdiği kazılar, efsanevi kral ve kraliçe’ye doğrudan adanmış sunak hediyelerini ortaya çıkarmıştır.

5. Tiryns

Tiryns’i çeviren Siklop Duvarları, Nick Stenning’in 2004 tarihli fotoğrafı. Kaynak: Wikimedia Commons

“Argos’ta oturanlar ya da surlarla çevrili Tiryns’te yerleşenler… Bunların üzerine cesur Diomedes hükmetmiştir.” — İlyada (2.559)

İlyada’daki en vahşi Achaean savaşçılarından biri olan Diomedes, Argos ve Tiryns’in birliğini komuta etmektedir. “Surlarla çevrili” (τειχιόεσσα, teichioessa) olarak betimlenen sonuncu, bugün Yunanistan’daki en etkileyici Mykena kalıntlarından birine ev sahipliği yapan bir bölge olarak günümüze ulaşmıştır.

Miken’in güneyinde yer alan alçak bir akropol olan Tiryns, kalın surlarıyla Miken askeri mühendisliğinin başyapıtlarını sergiler; bu surlar, surların içinden oyulmuş kemerli taş galeriler içerir. Antik Yunanlılar bu surların inşasını yine Kiklop’lara atfeder.

Günümüzde Tiryns, Miken ile birlikte tek bir UNESCO Dünya Mirası alanı olarak korunur; bu iki merkez, Troya’ya doğru yelken açan kralları hayal ettiklerinde Homer ve dinleyicilerinin zihninde canlandırdıkları dünyanın çift merkezidir.

6. Girit

Girit’teki Knossos Sarayı’nın kuzay girişinin, restorasyonuyla birlikte mimari detayı, Annaartday fotoğrafı, 2023. Kaynak: iStock

“Girit’in yüz şehrinde oturanların önderi mızraklı Idomeneus’tu; Cnosus ve Gortys’i yönetenler de surlarıyla meşhurdu… ve Grit’te oturan diğerleri.” — Iliad (2.645–649)

Homer, Girit’i, savaşçı-krall Idomeneus’un önderliğinde Troya’ya karşı 80 gemi yolladığı yüz şehirli ada olarak betimler. Miken’in MÖ 15. yüzyıldaki fetihinden önce Grit, efsanevi Krall Minos’un adını taşıyan Bronz Çağı uygarlığı Minoen uygarlığının yükselişine tanık olur.

Günümüzde adadaki en görkemli yıkım Knossos’tadır; buraya Oxford Üniversitesi’nden Sir Arthur Evans, 20. yüzyılın başlarında bir saray kompleksini kazmıştır. Minotaur’un efsanevi labirentiyle bağlantıyı ima eden karmaşık plana sahip saray yıkımlarının yanı sıra Evans, bilinen en eski Yunanca lehçesi olan Miken Lineer B yazısıyla yazılmış birkaç tablet keşfetmiştir. Lineer B’nin öğeleri Homer’in dilinde günümüze ulaşmıştır.

7. Olimpos Dağı

Olimpos Dağı’nın manzarası, Dinosmichail fotoğrafı, 2019. Kaynak: iStock

“Gök gürültüsünü fırlatan Zeus, çok sırtlı Olimpos’un en tepedeki tepesinde tanrıların bir araya gelmesini sağladı.” — Iliad (8.2–3)

Eski Yunan tanrılarının, ölümlülerin kaderi üzerine kavga etmeyi sevenlerin tahtı ve yuvası olan Olimpos Dağı, Teselya ve Makedonya sınırında yükselir. Yunanistan’ın en yüksek tepesi olan Olimpos’un zirvesi 9.570 feet yüksekliğe ulaşır.

Antik Yunanlılar için Olympus Dağı’nın seçimi mantıklıydı: kütlenin zirvesi sıkıkık bulutlarla kaplanır, görülden uzak olur ve ölümsız tanrılarıları için açıkça uygun bir yurt olur. Homer onları fırtınalı bulutların üzerinde ziyafet çekerken, aşağıda savaş koptuğu görür ve “çok sırtlı Olympus’un en tepedeki zirvesinde” toplanırlar. Günümüzde Olympus Dağı bir ulusal parktır.

8. Ida Dağı

Türkiye’de Ida Dağı (Kaz Dağı) manzarası, Ersin Soken’in 2018 tarihli fotoğrafı. Kaynak: Wikimedia Commons

“Baba Zeus onları İddan’ın üzerinden görünce, müthiş bir öfkeyle kabardı.” — İlyada (8.397)

Homer’ın destansı eserinde Truva ovalarının üzerinde yükselen Ida Dağı, Zeus ve diğer Yunan tanrıları savaşın gelişimini izlediği yerdir; ayrıca daha geniş mitolojide çoban-prens Paris, savaşı başlatan üç tanrıça arasında—Hera, Athena ve Aphrodite—güzellik yarışını burada hükmetmiştir. Ida, efsaneye göre Zeus’un büyütüldüğü söylenen Girit’in en yüksek dağının adıdır da.

Türkiye’de Kaz Dağı olarak bilinen Ida Dağı, Türkiye’nin kuzeybatısındaki Truva harabelerinin yaklaşık 20 mil güneydoğusunda yer alır. Zirvesi yaklaşık 5.800 feet yüksekliktedir. Günümüzde dağ, şelaleleri, biyoçeşitliliği ve Homeric dünyayla bağlantısıyla ziyaretçileri çeken bir ormanlık sıranın bulunduğu Kaz Dağı Ulusal Parkı’nın alanıdır.

9. Skamandros Nehri

Karamenderes Nehri. Kaynak: Truva Kültür Rotası

“…ve Hephaistos’a karşı, tanrıların Xanthus dediği, insanların ise Skamandros dediği büyük, derin girdaplı ne duruyordu.” — İlyada (20.74)

İlyada’nın 21. kitabında Homer, Peleus’un ve deniz nymfi Thetis’in oğlu yarı-tanrı Akhilleios’un, Skamandros Nehri’ni (tanrıların Xanthus dediği) o kadar cesetle doldurduğunu anlatır ki, nehir tanrısı kendisi öfkelenerek ayağa kalkar ve savaşıyı boğmaya çalışır. Yalnızca Hephaistos’un ateşi, Truva’yı saran nehir sularını geri püskürtmeyi başarır.

Erkeklerle savaşan bir ırak gibi görünse de, Skamandros gerçek bir su yoludur. İda Dağı’ndan kaynağını alan ve Truva ovası üzerinden kıvrıla kıvrıla akan, Simois adlı ikinci bir ırakla birleşerek Ege Denizi’ne dökülen Karamenderes ırnağı ile özdeşleştirilir. Yıllar içinde ovanın ırakları yollarını değiştirmiş olsa da, Akilles’i neredeyse öldüren sular bugün hâlâ akmaktadır.

10. İtaka

Yunanistan’ın İtaka adasındaki Gidaki plajının havadan görünümü, fotoğraf: Zstockphotos, 2024. Kaynak: iStock

“Ve İtaka’nın ve dalgalanmış ormanlarla kaplı Neriton’un sahibi büyük yürekli Kefallenalıları önderledi Odysseus.” — Ilyada (2.631)

Yunanlıların en hilekârı Odysseus, ada evinden, İtaka’dan Truva’ya yelken açar. Bugün Homeros’un bu mekânı ve Yunan kahramanının Odysseia‘da geri dönmek için çaba gösterdiği yer, yaygın olarak günümüzün İtaki adası ile özdeşleştirilir. Ancak bazıları bu görüşe katılmaz; dağlık İtaki’nin Homeros’un betimlediği, ada grubunun en alçak ve en batıda yer alan mekânıyla uyuşmadığını savunur.

İtaka’nın neresi olduğu, Homeric coğrafyanın en çok tartışılan muammalarından biridir. Başka bir öneri, Kefalonya’nın Paliki yarım adasıdır. Bir zamanlar ayrı bir ada olan bu yarım adanın, deprem sonucu Paliki ile anakara kütlesi arasını doldurduğu iddia edilir. Bazıları ise Homeros’un mekânını, Kefalonya’nın kuzayında yer alan Lefkada adası ile özdeşleştirir.

Bugün hâlâ bu tartışma sonuçlanmamıştır.

Sık Sorulan Sorular

Truva Savaşı’nın Homeros’un betimlediği gibi tam olarak gerçekleştiğine dair kesin bir kanıt yoktur. Ancak arkeolojik buluntular, MÖ yaklaşık 1200’de Truva’nın bulunduğu yerde tarihsel bir çatışmanın yaşandığını destekler. Şehrin kalıntıları, destan şiirinde betimlenen efsanevi savaşın genel zaman dilimiyle uyumlu olan yakma yoluyla yıkım izleri gösterir.

İlyada gibi destan şiiri, geleneğe göre Homeros adlı kör bir şaire atfedilir. Modern bilim insanları ise Homeros’un gerçek bir birey mi yoksa uzun bir sözlü anlatım tarihini temsil eden bir isim mi olduğu konusunda tartışmayı sürdüren “Homeric Sorun”u gündemde tutar. Şair hakkında kesin biyografik bilgi yoktur.

Troya Savaşı, Yunanların Troya Atı hilesiyle şehri ele geçirmesiyle sona erdi. Yunanlar, devasa bir ahşap at inşa edip Troya kapılarının önüne bıraktılar ve çekildiklerini simüle ettiler. Troyalılar atı surlarının içine sokunca, gece Yunan askerleri ortaya çıkarak şehrin yıkımını tamamladı.