Yaklaşık 15.000 yıl önce, Levant bölgesindeki (günümüzün İsrail, Filistin, Lübnan, Suriye ve Ürdün toprakları) avcı-toplayıcı topluluklar daha yerleşik yaşam alanlarına geçmeye başladı. Bu değişim, tarımın başlamasından önceki günlük hayatın önemli bir dönüm noktasıydı. Yeni araştırmalar, bu değişimin ardından gelen başka bir olguya da ışık tutuyor: Natufian toplulukları düzenli olarak kertenkele ve yılan tüketiyordu ve bu durum binlerce yıl boyunca devam etti.
Proceedings of the National Academy of Sciences’da yayınlanan çalışma, İsrail’deki Carmel Dağı üzerindeki el-Wad Terası’ndan elde edilen yılan kemiklerini inceledi. Bu alan, yaklaşık 15.000 ila 12.000 yıl öncesine tarihlenen tekrarlayan yerleşimlere ait 20 farklı tabakadan oluşuyor. Araştırmacılar, bu tabakalardan binlerce kertenkele ve yılan kemiği üzerinde detaylı analizler gerçekleştirdiler.
Araştırma ekibi, büyük yılan türlerinin bazılarına ait kemiklerde belirgin insan işareti olduğuna dair kanıtlar buldu. Özellikle, büyük kamçıyılanları (whip snakes) ve Doğu Montpellier yılanlarının omurlarında, obsidyen bıçak izleri tespit edildi. Bu tür izler, doğal ölüm veya hayvan yırtıcıları tarafından bırakılmış kemiklerin aksine, planlı bir işleme sürecinin göstergesi olarak değerlendirildi.
Araştırmacılar ayrıca, Avrupa camkertenkelelerinin (European glass lizards) de kullanıldığına dair kanıtlar buldular. Bu türlerin vücutları sert pullarla kaplı olduğu için, insanlar bunları işlemek için yılanlara göre farklı yöntemler kullanmış olmalıydı. Camkertenkele kemikleri, yerleşim tabakalarının tamamında sıkça bulunuyordu ve bu da bu türün, bölgedeki en yaygın kertenkelelerden biri olduğunu gösteriyordu.
Bu bulgular, Natufian gruplarının, büyük hayvanların sunduğu daha fazla etin yanı sıra, avlaması ve işlemesi daha kolay olan, daha küçük ve daha az tehlikeli türleri tercih ettiğini ortaya koyuyor. Camkertenkeleler, bu özelliklere uygun bir seçenek sunuyordu. Zararsız yılanlar da yüksek bir önceliğe sahipti; ancak zehirli engereklerin (vipers) sayısı oldukça düşüktü.
Çalışma ayrıca, yerleşim süresinin uzamasıyla birlikte kertenkele kullanımındaki değişikliklerin nasıl etkilediğini de araştırdı. Kertenkele kemiklerinin miktarı ve durumu, yerleşimin yoğunluğu ile doğru orantılı olarak değişiyordu. Ancak, farklı dönemlerde bile aynı türler hedef alınmaya devam edildi. Bu durum, rastgele hayvan aktivitesi yerine, tutarlı bir insan tercihi olduğunu gösteriyor.
Araştırmacılar ayrıca, yerel çevredeki değişikliklerin kertenkele kullanımındaki değişimleri açıklayıp açıklamadığını da incelediler. Bölgedeki habitat tahminlerine göre, Carmel Dağı çevresindeki Akdeniz çalı bitki örtüsü genel olarak istikrarlı bir yapıya sahipti. Bu dönemdeki çevresel değişiklikler, bölgedeki kertenkele ve yılan türlerinin bolluğunu önemli ölçüde etkilememiş olabilir. Bu nedenle, insan davranışları, kertenkele kullanımındaki değişimleri daha iyi açıklayan bir faktör olarak değerlendirildi.
Ekip, Natufian buluntularını, bölgedeki daha eski Paleolitik yerleşimlerden elde edilen yılan ve kertenkele kemikleriyle karşılaştırdı. Daha eski yerleşimlerde, daha az sayıda kertenkele türü bulunurken, daha geniş bir çeşitlilik gözlemleniyordu. Ayrıca, bu türlerin kullanımı, yerel coğrafyayla daha güçlü bir ilişki içindeydi. Natufian yerleşimleri ise, avlanma ve yılan/kertenkele kullanımındaki tercihler açısından daha benzer bir gruba aitti.
Bu bulgular, aynı zamanda, toplumların daha az hareketli hale gelmesindeki rolü hakkında da önemli bilgiler sunuyor. Natufian grupları, tek bir yerde daha uzun süre kaldıkça, sürekli olarak yerel kaynaklara ihtiyaç duyuyorlardı. Kertenkeleler ve yılanlar, uzun mesafeli avlanma veya büyük av çabaları gerektirmeden, istikrarlı bir et kaynağı sağlıyordu.
Bu çalışma, tarıma geçiş öncesindeki döneme dair önemli bir mozaik parçası daha ekliyor. İnsanlar, tanıdık bitki türlerini toplarken ve büyük hayvanları avlarken, aynı zamanda daha küçük hayvanlar arasında da dikkatli seçimler yapıyorlardı. Bu seçimler, insanların kalıcı yerleşimlere geçtikçe beslenme alışkanlıklarının nasıl değiştiğine dair önemli ipuçları sunuyor.
Yayın:
Lev, M., Weinstein-Evron, M., & Yeshurun, R. (2026). Three millennia of lizard and snake consumption by Natufian foragers. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 123(35), e2609354123.
Daha fazla bilgi:
Kaynak: Archaeology News Online
