Portolan Geleneğinin İzinde: Katalan Kökenli Bir Kağıda Çizilen Dünya
İstanbul Askeri Müzesi’nin koridorlarında, yüzyılların tozunu taşıyan bir cam vitrinde asılı duran o harita, ilk bakışta sıradan bir coğrafi çizim gibi görünse de, yakından incelenince bir dizi gizemi içinde barındırır. Piri Reis’in 1513 tarihli dünya haritası, basitçe bir denizciye yol gösteren pusula değil; o dönemin insanının dünyayı nasıl algıladığına dair bir pencere, bir nevi çağın kozmografik hafızasının derin bir izidir. Haritanın kendisi kahverengi bir pergamende, yumuşak bir deri dokusunda yayılmıştır ve bu pergamentin aslı, aslında çok daha eski bir eser olan 1375 tarihli, Katalan kökenli bir portolan haritasının tersi yüzüdür. Yani Piri Reis’in kâtipliğiyle ortaya çıkan bu eser, bir nevi bir kağıt üzerinde iki çağın üst üste binmesidir: on dört yüzyıla dayanan bir çizim geleneği, on birinci yüzyılı kutuplayan yeni bir bakış açısı. Bu çifte katman, haritanın yalnızca bir coğrafi belge değil, aynı zamanda bir bilgi aktarımının ve bir medeniyetin mirasını yeniden işlediğinin kanıtıdır.
Portolan haritaların kökeni, Orta Çağ’ın ortasında Akdeniz’in ticaret yollarında, denizcilerin pusulalarıyla kullandıkları pratik bir araç olarak uzanır. Bu haritaların en belirgin özelliği, sayısız pusula borusu (rhumb line) olan o yıldız desenidir; merkezin tüm yönlere doğru yayılan çizgiler, denizcinin “kuzeydoğudan yirmi derece” gibi açısal talimatları uygulamasını kolaylaştırır. Bu teknik, Orta Çağ’ın sonu ve Yeni Çağ’ın başlangıcı arasında, bilginin deniz üzerinden aktarılması biçimini yansıtır. Piri Reis’in kullandığı 1375 tarihli Katalan portolanı, tam da bu geleneğin olgunlaşmış bir örneğidir ve bugün Bibliothèque nationale de France (BnF) kütüphanesinin MS Geog. 1614 numaralı el yazması olarak saklanmaktadır. Gallica dijital kütüphanesi üzerinden bu belgeye ulaşılabilir; ekranda, altı yüzyıllık bir aradan sonra, Piri Reis’in o kağıdın geri yüzüne çizdiği yeni dünya yan yana, neredeyse bir diyalog gibi durur. Böylece bir kağıt, iki medeniyetin, iki kuşağın haritası olmaya mahkumdur.
Columbus’un Bilgisi ve Haritanın Doğuşu
Haritanın en çarpıcı yönü, coğrafi içerik bakımından o dönemin en güncel ve en değerli kaynaklarından birine dayanmasıdır: Kristof Kolomb’un 1498’de Hindistan’a yaptığı üçüncü seferde elde ettiği bilgiler. Piri Reis, bu haritayı hazırlarken, Kolomb’un Hindistan yolculuğu sonucunda elde ettiği deniz haritalarını da bir araya getirmişti. Bu durum, haritanın sadece eski bir Avrupa coğrafyasının yansıması değil, aynı zamanda yeni bir dünyayı keşfetmenin sonuçlarını da içermesini sağlar. Kolomb’un üçüncü seferinde (1498-1499) Afrika’nın doğu kıyılarını, Mozambik ve Eritre sahilini detaylı bir biçimde gözlemlemiş ve bu gözlemleri özel haritalar halinde biriktirmişti. Piri Reis’in haritasında görünen Afrika’nın doğu kıyısının bu kadar keskin ve doğru biçimi, tam da bu yeni bilginin harita üzerine aktarıldığının en somut kanıtıdır.
Bu bilgi aktarımı, Osmanlı’nın denizcilik geleneğinin dünya çapında bir konuma yükseldiğini gösterir. Piri Reis, yalnızca bir denizci değil, aynı zamanda donanmanın en yetkin amirallerinden biriydi; bu nedenle haritası, teorik bir coğrafya değil, pratik bir denizcilik tecrübesinin ürünüdür. Kitab-ı Bahriye adlı eseri, bu tecrübenin yazılı biçimidir ve yaklaşık 1521-1522 yıllarında kaleme alınmıştır. Bu eserde, Akdeniz’in ve Ege’nin kıyılarının, limanların, koyların ve adaların betimlemesiyle birlikte, denizcilere yön bulmada yardımcı olacak pratik bilgiler yer alır. Harita ile Kitab-ı Bahriye birbirini tamamlayan iki eser olarak okunmalıdır: biri
