20. yüzyılın son çeyreğinde, antik çağın en dikkat çekici felsefe dallarından biri olan Stoacılığın yeniden canlanması, Batı Avrupa’nın önde gelen düşünürleri arasında beklenmedik bir ilgi dalgası başlattı. Michel Foucault, Jean-Paul Sartre, Gilles Deleuze, Julia Kristeva, Giorgio Agamben ve Pierre Hadot adını taşıyan bu isimler, Stoacılığı yalnızca bir teorik miras olarak değil, bireysel yaşam biçimi, siyasi direniş aracı, psikoterapötik yöntem ve hatta kendi felsefi sistemlerinin temel taşı olarak yeniden yorumladı. Bu dönüşümün ardında yatan asıl neden, modern insanın kendini yönetme, özgürlük ve mutluluk arayışında antik Stoacılığın sunduğu pratik tekniklere yeniden başvurmasıydı.
Stoacılığın bu yeniden keşfi, aslında o dönemin entelektüel çevrelerinde sürüklenen daha geniş bir tartışmanın parçasıydı. Geleneksel felsefe tarihi, bu alanı Platon ve Aristoteles’in mirasına indirgerken, Stoacılığın kendine has yapısı nedeniyle hatta Plotinus gibi eski bir filozof bile Stoacıları Yunan felsefesinin bir parçası saymaktan kaçınıyordu. Yine de tam da bu “ayrıcalıklı” konumu, modern düşünürleri Stoacılığı kendi sorularına uyarlamaya itti. Her biri Stoacılığı farklı bir açıdan ele alarak, onun hem bireysel hem de toplumsal boyutlarını yeniden tanımladı.
Kendini Bakımın Siyasi Bir Pratiğe Dönüşmesi
Foucault’nun yaklaşımı, Stoacılığın özel ve kamusal alan arasındaki kopukluğu kapatma potansiyeline odaklandı. Klasik Stoacılığın merkezi sorulardan biri olan kişi ile kendi arasındaki ilişki, Foucault için yalnızca bir kendini geliştirme tekniği değil, aynı zamanda adaletsiz bir düzen karşısında direniş biçimi olabildi. Bu yaklaşım, Foucault’nun yaşam biçimi olarak adlandırdığı “parrhesia” kavramıyla ifade edildi. Parrhesia, güce doğruyu söyleme cesaretinin yanı sıra, kişinin kendine ve günlük endişelerine dikkat etmesini sağlayan bir yaşam tarzını da kapsıyordu.
Bu çerçevede kişi, parrhesiastik dürüstlük sayesinde kendine, arkadaşlarına ve ailesine bakabildiği gibi, aynı başarıyla parrhesia’yı adaletsiz mevcut düzene karşı bir isyan biçimi olarak da kullanabilirdi. Foucault için Stoacılık, öz-bakımı ile adaleti birleştiren bir felsefe olarak yeniden ortaya kondu.
Sartre’nin Stoik Pasifliğe Eleştirisi
Eleştirel bir tutumla yaklaşan Sartre, Stoacılığın “soyut özgürlük” vurgusu ve kişisel geri çekilme eğilimi karşısında dikkatli bir mesafe korudu. Erken döneminde Stoik öğretilere daha hoşgörüyle bakan Sartre, kariyerinin ilerleyen aşamalarında çoğu Stoik felsefesinin bir çıkış, pasiflik ve kötü niyet ideolojisi olduğunu savundu. Sartre’a göre ünlü Stoik öğreti olan, bizim kontrolümüzde olan ve olmayanı ayırt etmenin önemi, tam da bu noktada yanıltıcıydı. İlk bakışta kontrolümüz dışında görünen şey, Stoacıların öğreteceği gibi bir önemsiz konudan ziyade, baş etmemiz ve karşı karşıya kalacağımız bir durum olabilirdi.
Deleuze’nin Deneyimsel Stoacılığı
Gilles Deleuze, ontolojisinin önemli bir bölümünü Stoik metafiziğe dayandırdı ve Stoik etiği konusunda oldukça tutkuluydu; bazı akademisyenler hatta Deleuze için tek layık görülebilecek etik konumun Stoik olduğunu öne sürdü. Stoacılığın materyalist yaklaşımı, Deleuze’e dogmaya ya da öteki bir ilkeye dayanmayan, “ahlakı olmayan bir etik” kurma imkânı sundu. Bu etik, anlık olaylara ve verilmiş deneyimlere dayalı bir pragmatizmdi.
Deleuze’in Stoacılığı, geleneksel biçiminden oldukça farklı bir “güncellenmiş” Stoacılık olarak nitelendirildi. Deleuze, filozofları dönüştürücü biçimde okumayla tanınıyordu ve geleneksel felsefelerin Deleuzeci bir yorumla yeniden okunması, kendilerine benzerlik göstermemesi mümkündü. Deleuze kendisi de bunu reddetmemişti; amacının bir felsefi metnin “özünü” ya da temel anlamını bulmak değil, onun fikirlerine yeni ve ilginç bir şey ekleyerek yaşamı ve canlılığı katmaktı. Deleuze’in deyişiyle, bir kavram bir tuğladır; ya aklın mahkemesini inşa etmek için kullanılabilir ya da pencereye atılabilir.
Kristeva’da Dil, Mantık ve Stoik Terapi
Psiyanalist, yazar ve kültürel teorisyen Julia Kristeva, Stoik etiğe ikna edici bir analiz ve eleştiri sundu. Kristeva, konumunu örneklendirmek için özellikle Stoik dil felsefesine odaklandı. Stoacılar için bir kelime bir nesneyi işaret etmez; işaret bir karşılığa yön vermez. Bunun yerine, yazılı biçim ve cümle, zihnin izlenimleriyle eşgüdümlüdür. Nesnelerden aldığımız izlenimler, Deleuze ve Kristeva tarafından “olaylar” olarak etiketlenir. Kişi, o olaya katılıp katılamayacağını seçerek özgürlüğünü uygular.
Kristeva’ya göre mantık ve psikoloji derinden iç içedir. Rahat hissetmek için net düşünmek, net düşünmek için de mantıklı biçimde davranmak ve teorize etmek gerekir. Amaç, gereksiz düşünme ve kaygıyı azaltabilecek uygun bir zihinsel dengeye ulaşmaktır. Bunu sağlamak için kontrol edemediğimiz şeyi kontrol edebildiklerimizden ayırmak ve olayların olmasıyı değil, gerçekten gerçekleşen olayları istemek yeterlidir.
Agamben’de Tanrısal Düzen ve Biyopolitik
Foucault’nun etkisiyle şekillenen İtalyan filozof Giorgio Agamben, biyopolitik ve Stoacılığın tarihsel ilişkisi üzerine kendi hesabını sundu. Sartre ve Kristeva gibi Agamben de Stoik etik ideali karşısında kendi ikilemini taşıyordu. Agamben için Stoacılık, egemenlik anlayışının yeniden biçimlenmesinde önemli bir rol oynamıştı.
Eleştirel yönünde Agamben, Stoik tanrısal düzen (providence) teorisini, belirli kişileri—özellikle yönetilebilir bireyleri—şekillendirmek için kullanılan bir aygıt olarak okudu. Stoik etik ve kozmolojisi, kontrol mekanizması ve antik bir yönetim paradigması olarak birleşiyordu. Agamben’e göre iradenin potansiyelliğe sahip olması, potansiyelin belirsizliğine son veren bir kararla gerçekleşmesi, ahlakın sürekli yanılsamasıydı. Agamben, dilin dehşet verici etkilerini ele almaya çalışırken Stoacılığa başvurdu; çünkü Stoacılık, zihnin dil ve dünyayı bütünüyle kavrama irasyonel eğilimine karşı çeşitli ruhsal egzersizler sunuyordu.
Hadot ve Yaşam Biçimi Olarak Stoacılık
Ancak felsefeye yön veren ünlü akademisyen Pierre Hadot, Stoacılığı somut ve pratik bir yaşam biçimi olarak ele alan düşünürlerden biri olarak Foucault ile sık sık birlikte anılıyordu. Hadot ve Foucault, özellikle Stoacılığa dair ruhsal egzersizler ya da kendini yönetme tekniklerini inceledikleri için birbirine yakındı. Stoacılığı yaşam biçimi olarak yeniden canlandırmak, Hadot’un tüm hayatını adadığı başlıca projelerden biriydi.
Hadot, Foucault ve Deleuze arasında ortak bir nokta, felsefi metinleri okuma biçiminde yatıyordu. Bu okuma, metnin ilkelerini köklü ve varoluşsal bir biçimde içselleştirmeyi gerektiriyordu. Hadot ve Foucault, bir felsefi sistemi yalnızca bir sistem, boş bir biçemsellik ya da salt teorik bir yapı olarak değil, o felsefeyi gerçekten nasıl yaşayabileceğini göstermeyi hedefliyordu. Hadot’un deyişiyle, doğanın nihai başarısı, sezgi, farkındalık ve doğa ile uyumlu bir yaşam biçimiydi.
Hadot, “daha sonraki Wittgenstein”in, özellikle dilin pragmatik yönüne odaklanan yaklaşımı derinden etkilenmişti. Dil bir yaşam biçimi olarak, mantıksal bir sistemden üstünlük taşıyordu. Bu nedenle Hadot’un ruhsal egzersiz anlayışı, Wittgenstein’ın dil-oyunları kavramıyla güçlü biçimde ilişkilidirdi. Geleneksel akademik analizlerden farklı olarak Hadot, okuyucuya felsefi mirasının materyal ve pragmatik yaşam koşullarını yeniden canlandıran, dönüştürücü bir deneyim sunuyordu. Bu sayede kişi, kendisini bir Stoacı gibi düşünmek ve davranmak için eğitebiliyordu. Günümüzde mantık temelli psikoterapötik yaklaşımların da, benzer biçimde antik Stoik pratiklerin çağdaş yorumlarına dayandığı görülmektedir.
1 yorum