Mısıra Yeni Krallık’ta “Kemanin Mezarı”: Antik Mısır’ın müzik aletleriyle gömülen seçkin bir müzisyeninin sırrı

Antik Mısır‘ın yeni krallık döneminde (MÖ 1550–1070) Saqqara nekropolünde toprağa verilen zengin müzik aletleriyle tanınan “Kemanin Mezarı”nın keşfinden bu yana, o mezarın sahibinin büyük ihtimalle bir müzisyen olduğu görüşü, Hollanda Ulusal Antikita Enstitüsü’nde bulunan Mısır koleksiyonunun küratörü Toon Sykora tarafından dile getirildi. Erken 1900’lü yıllarda kazılan mezarın içinden el biçiminde ahşap kastanyetlerle birlikte, değişik boyutlarda dört adet dikdörtgen (açısal) kemanin parçaları ve karanlıkta kaybolan yüzlerce şarkının sözleri ortaya çıkarıldı. Araştırmacılar, bu buluntular üzerinden antik Mısır müziğine dair yeni bir döneme ışık tutuyor.

Söz konusu mezarın adını taşıyan “Kemanin Mezarı”, 19. Hanedanlık (MÖ 1295–1186) dönemine ait olup, geniş bir mezara gömülen bireyin olağanüstü derecede zengin bir müzik eşliğiyle ölü dünyasına yolculuk ettiği nadir örneklerden biri olarak dikkat çekiyor. Kazı sırasında ele geçen ahşap kastanyetlerin el biçiminde olması ve dört farklı boyutta sedirden yapılmış dikdörtgen kemaninin parçaları, mezarın müzikle ne kadar iç içe olduğunu gözler önüne seriyor.

Müziğin Tarihi: Sözler var, notalar yok

Son yıllarda yüzlerce antik Mısır şarkısının metni—aşk balladlarından içki türkülerine, tapınak ilahilerine ve cenaze ağıtlarına kadar—hayatta kalmış olsa da, bu sözlerin hangi müziğe eşlik ettiği hâlâ bilim insanları tarafından tespit edilemedi. Oysa yalnızca yeni krallık döneminde 100’den fazla telli müzik aleti mezarlarda bulundu. Mezar odalarında bulunan resimler ve ahşap modeller, kemanin, tırnak sitarı (lut) ve lir çalan müzisyenleri betimliyor.

Müzisyenlerin müzik aletleriyle gömülmesi geleneği 18. Hanedanlık (MÖ 1550–1295) döneminde zirveye ulaştı; ancak 19. Hanedanlıkta Saqqara nekropolündeki bu geniş mezara gömülen kişi, olağanüstü zengin bir müzik eşliğiyle ölü dünyasına yolculuk etti.

“19. Hanedanlık’ta mezarın içinde tek bir müzik aletinin bile bulunması olağanüstür; tüm bir orkestranın olması ise neredeyse imkânsızdır.” Bu kadar nadir bir bulgunun ardından, mezar sahibinin büyük ihtimalle bir müzisyen olduğunu düşünüyorum.

Toon Sykora, Hollanda Ulusal Antikita Enstitüsü Mısır Koleksiyonu Küratörü

Dikdörtgen kemanin: Müziği dönüştüren bir yenilik

Yeni krallık öncesinde müzisyenler en fazla sekiz telli eğri (yay) kemanin çalıyordu. Dikdörtgen (açısal) kemanin ise heyecan verici bir müzik yeniliği temsil ediyordu. “Kemanin Mezarı”ndan gelen örneklerin her biri, ses delikleri bulunan ve tellerin bir ucunu tutan askılı bir çerçeveye monte edilmiş boş, dikey bir ses kutusuna sahip. Tellerin diğer uçları ise ses kutusuna dik olan boyun kısmındaki silindirik mızraklara sabitleniyordu.

Sykora, bu tasarımın eğri kemanine göre çerçeve içinde çok daha fazla tel taşıyabileceğini vurguluyor: “Bu size çalmak için çok daha geniş bir müzik yelpazesi sunuyor.” Ona göre, kemaninin alt kısmından dışarı çıkan bir destek, müzisyenlerin ayağa kalkarken aleti bir elle tutmalarına; otururken ise yere koyup bacakları arasına alarak almalarına olanak tanıyordu.

“Neredeyse bin yıl sonra, yeni krallık döneminden kalan ikonografide dikdörtgen kemanin en sık betimlenen alettir. Bu tip kemaninin hayatta kalmış ve günümüzde kullandığımız kemaninin atası olması mantıklı.

Toon Sykora

Dikdürtgen kemaninin çok yönlülüğü Mısır müziğini dönüştürdü. Bugün hâlâ çalınan kemaninin doğrudan atası sayılan bu alet, antik Mısır’dan günümüze uzanan bir müzik mirasının canlı kanıtı olarak araştırmacılara yeni sorular ve keşifler sunuyor.

Müziğin Tarihi: Antik dünyanın seslerine tüneme

Bu buluntular, “The Music of Time” (Müziğin Tarihi) başlıklı Eylül-Ekim 2026 sayısında da ele alınan antik dünyanın seslerini keşfetme yolculuğunun bir parçası. Araştırmacılar, mezarlardan ortaya çıkan müzik aletleriyle sözlerin birleşip birleşemeyeceğini araştırmaya devam ederken, bu bulgular antik Mısır’ın zengin müzik kültürüne dair yeni bir dönemin kapılarını aralıyor.

Müzisyenlerin müzik aletleriyle gömülmesi geleneğinin zirveye ulaştığı 18. Hanedanlıktan, “Kemanin Mezarı”nın bulunduğu 19. Hanedanlığa kadar uzanan bu yolculuk, antik Mısır’da müziğin ne kadar derinden toplumsal ve dini hayatın bir parçası olduğunu ortaya koyuyor.