Moabit Taşı (Mesha Stelesi): MÖ 840’lerden Gelen Yazıt, İsrain Krallığı ve Kutsal Metin Hakkında Ne Anlatıyor?

MÖ yaklaşık 840 yılına tarihlenen siyah bazalt taşından oluşan Moabit Taşı ya da bilinen adıyla Mesha Stelesi, bugün Fransa‘ın başkenti Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergileniyor. Anglikan misyoner F.A. Klein’in 1868’de bugünkü Dhiban şehrinin antik Dibon kentinde bulduğu ve daha sonra parçalanarak yok edilen taş, üzerinde taşıdığı yazıtlarla İsrail Krallığı’nın siyasi, dini ve askari kimliği hakkında nadir bir tanıklık ediyor. Kutsal Metin’le örtüşen bu bulgu, aynı zamanda “David Hanedanı” referansları tartışmalarıyla da arkeoloji dünyasında uzun süredir konuşuluyor.

Efsanevi Ölü Deniz Parşömenleri’nin bulunduğu mağaralar, Ölü Denizin kuzeybatı kıyısında, sudan yaklaşık 40 kilometre (25 mil) uzakta ve çölün daha yüksekteki bir bölgesinde yer alıyor. Ancak Beduin merancıları, bu ünlü bulgunun yanı sıra başka bir arkeolojik harikayı da biliyordu: Mesha Stelesi ya da Moabit Taşı.

Bir Buluş Ve Sonrasında Gelen Yok Ediliş

Anglikan misyoner F.A. Klein, 1868’de antik Dibon’da (günümüzde Dhiban) Beduin merancılarıyla bir araya geldiğinde onlar en büyük buldukları eseri kendilerine gösterdiler. Eski görünümlü, uzun ve üzeri yazıtlarla kaplı siyah bazalt levha Klein’in dikkatini o kadar çok çekti ki, taşın detaylı bir çizimini yaptı; ancak bu durum Beduinleri endişelendirdi.

Stele hakkında duyulan haberler hızla yayıldı. Neyse ki arkeolog Charles Clermont-Ganneau, eserin tarih önündeki edinilmesi ve korunmasıyla ilgili karmaşık konunun kısa süre içinde çözüme ulaşmasının ardından, ondan kağıt hamuru (papier-mache) izini aldı. Bu sayede eser parçalandıktan sonra da geri getirilebildi.

Günümüzde yeniden birleştirilen parçalar Louvre Müzesinde muhafaza ediliyor.

King Mesha Ve Omri Hanedanına Karşı Savaş

Biblical Archaeology Society’nin aktardığına göre, MÖ yaklaşık 840 yılına tarihlenen Moabit Taşı üzerindeki yazıt şu şekilde başlıyor: “Ben Chemosh[ît]’ın oğlu Mesha’yım, Moab’ın kralı, Dibonlu…”

Yazıt, ardından o dönemin Moab Krallığı’nın krallarını, savaşlarını ve tarihini detaylı biçimde anlatıyor. Mesha, İsrail’in kralı Omri’ye ayrıca İsraili tanrı Yahweh ile karşılaştırma yaparak Moab’ın tanrısi Chemosh’a değiniyor. Mesha’nın anlatımı, İsrail’in Moab’ı uzun bir süre ezdiğini ancak yıllar sonra krallığın Moabilitelere geri verildiğini ve onların da buna karşılık İsrail’e saldırdığını aktarıyor.

“Chemosh bana şunu söyledi: ‘Git, Nebo’yu İsrail’in elinden al!’ Gece geldim ve şafaktan öğleye kadar orada çarpıştım; onu aldım ve herkesi katledtim…”

Moabit Taşı Yazıtı (Mesha Stelesi)

“Oradan Yahweh’in ateş altarlarını aldım ve onları Chemosh’un önüne getirdim. İsrail’in kralı Yahaz’ı kurmuştu ve orada yaşadı; bana karşı savaşırken…”

Moabit Taşı Yazıtı (Mesha Stelesi)

“David Hanedanı” Yazıtının Etrafındaki Tartışmalar

Yukarıdaki alıntılardan da anlaşılacağı gibi, Moabit Taşı metninin bazı kısımları eksiktir; taşın yıkımı o kadar şiddetliydi ki bu boşluklar parantez içinde tamamlanmıştır. Metnin özellikle 31. satırı nedeniyle akademisyenler arasında süregelen bir tartışma bulunmaktadır, çünkü bu satır David Hanedanına işaret ediyor olabilir.

2019 yılında Yansıtım Dönüşümü Görüntüleme (Reflectance Transformation Imaging) tekniği kullanılarak yeni fotoğrafi kanıtlar sağlandı ve harflerin daha ileriye giderek ne ifade edebileceği incelendi. 31. satırın çeşitli insanları veya krallıkları belirttiğine dair güçlü argümanlar mevcuttur; Lemaire’in görüşü ise günümüzde yoğun biçimde tartışılmakta ve bazıları tarafından reddedilmektedir.

Kutsal Metin Anlatısı ile Moabite Yazıtlarının Karşılaştırılması

“Moab’ın kralı Mesha … İsrail’in kralına isyan etti.” – 2 Krallar 3:4-5

Biblical Archaeology Society’nin aktardığına göre, Kutsal Metin ile Moabit Taşı bazı konularda örtüşür. Her ikisi de Moabili-Srabili savaşı ve aynı tarihsel aktörleri içerir [Moab’ın kralı Mesha (yukarıda) ve İsrail’in kralı Omri, 1 Krallar 16:21-28]; her iki anlatı da kendi tanrıları tarafından yönlendirilir. Moabiliteler ve onların tanrısı Chemosh hakkında Kutsal Metin’de sayısız başka atıf bulunmaktadır; bunlardan biri de “Moab’ın iğrenç tanrısı Chemosh” (1 Krallar 11:7) ifadesidir.

Moabit Taşı üzerinde “David Hanedanı” sözlerinin yer alması ya da almaması, eserin antik Moabeliler Krallığından gelen önemli birincil anıt olma özelliğini değiştirmez. Aynı zamanda İsrail’i, MÖ 9. yüzyılda Kutsal Metin’in betimlediği biçimle geniş ölçüde destekleyen; gerçek bir siyasi krallık, dini grup ve askari güç olarak nadir bir bakış sunar.