Urallar Üzerinde Yumuşak Altın Avı
Sibirya’ya yönelmenin temel nedeni kürk ticaretiydi. 16. ve 17. yüzyıllarda, özellikle somon balığı kürkü altından daha yüksek fiyatlara satılıyordu. Sables (su samuru türü) büyük bir ihracat malına dönüştü. Yerli kabileler vergilerini somon kürkle öderken İmparatorluk hazineleri dolmuştur. Bu arada Rusya’nın batısındaki post avcılığı popülasyonları tükettiği için talebi karşılamak giderek zorlaşıyordu. Sibirya’nın geniş boreal ormanları ise bu hayvanların neredeyse sömürülmemiş rezervlerini barındırıyordu.
Sibirya aynı zamanda güvenlik anlamına da geliyordu: Rus tarihinin sürekli bir teması olan tampon bölge. Doğuya doğru süregelen itme, potansiyel düşmanları daha uzağa iterdi. Ayrıca kürk ekonomik motoru sağlasa da, bu sömürgeleştirme çabası aynı zamanda İmparatorluk prestijini de taşıyordu. Bu kadar geniş bir alana kontrol Rusya’yı medenileştirici bir güç olarak gösteriyordu. Aynı zamanda böyle büyük bir bölgenin kontrolü, Rus İmparadorluğunu imparatorluk Rusya ile Osmanlılar ve Habsburglar yanında eşit konuma getiriyordu.
Yermak Timofeyevich ve Yerli Ayaklanmalar
Ancak Sibirya’ya açılım, büyük bir devlet planlamalı askeri kampanya olarak başlamadı. Çar IV. Ivan (“Korkunç”), zengin Stroganov tüccar ailesine Ural sınırında geniş arazi mülkleri verdi. Stroganovlar, ticari mallarını komşu Sibir Hanlığı’nın baskınlarından korumak için Yermak Timofeyevich önderliğinde silahlı bir Kazak kuvveti kiralamıştır.
Sibirya’nın yerli kabileleri Rusya’ya çetin direniş gösterdi. Kuzey Sibirya’daki Yakutlar 1634-1642 arasında kanlı muharebeler yaptı. Baikal Gölü çevresindeki Evenki halkı savaştı ancak Kazaklar tarafından yenildi. İlk mağlubiyetten sonra da kabile direnişi on yıllarca sürebilirdi. Bazı kabler uyum sağlarken, diğerleri kaçtı. Evenkiler Sakalin Adası ve Moğolistan gibi bölgelere göç etti. Çoğu yerli nüfus gibi, dışarıdan gelen hastalıklar, Kazak katliamları ve zorunlu yer değiştirmeler kableri imha etti.
Kazak Mercenerleri ve Kanlı Vergi Sistemi
İlk direniş ezildikten sonra Kazaklar Urallar’ı geçti. Bu sert, mobil yarı bağımsız askerler ilk adımları attılar. Sibirya’nın büyük nehirlerini hızlı hareket için kullandılar. Yenisei gibi nehirler onları Orta Sibirya’ya; Ob batı Sibirya’yı açarken Lena ise uzak doğuya götürdü. Kazaklar yalnızca geçmekle kalmadı.
1581’de Yermak’ın seferi, Altın Horde‘nın bir halefi olan Kuchum Han’ın kuvvetlerini yenerek Sibirya’nın başkenti Qashliq’i ele geçirdi. Ostroglar (kalılar) kurdular ve bölgeleri haritaladılar. Kazaklar Tyumen (1586), Tobolsk (1587) ve Tomsk (1604) gibi önemli kale şehirleri kurdu. Her biri nehir kavşaklarının üzerine veya yakınına inşa edildiği için hızlı hareket ve iletişimi sağladı.
Kazaklar yıllık bir kürk vergisi olan yanak’ı kurdular. Bu vergiyi toplamak için zorlama ve rehin alma yaygınlaştı. Kazaklar direnişe şiddetle karşılık verdi, çoğu zaman çok sayıda insanı öldürdü.
Kazaklar Sibirya’nın tamamını geçti. İlk grup 1639’a kadar Okhotsk Denizi’nde Pasifik’e ulaştı.
İkinci Yerleşim Dalgası ve Sürgünler
Kazaklar Sibirya üzerinden bir yol açtı, birçok yere dokundu. Volga ile Pasikin arasındaki boşluğu dolduracak olan ikinci dalga olacaktı. Amerika’nın batıya doğru genişlemesi gibi, Rusya’nın Sibirya hamleleri de düzensiz gerçekleşti. Bu dalga ilerlerken, her biri ayrı amaçlarla, yavaşça Sibirya’yı Rusya’yla entegre etti.
Doğuya gelen gruplar tüccarları, promyshlennikileri (avcı ve kaşifler), askerleri, sürgünleri, yerleşimcileri ve din adamlarını içeriyordu. Tüccarlar Kazakların ardından geldi, sınır kalelerini beslemek veya ticaret noktaları kurarak kâr etmeyi umdu. Faaliyetleri altyapı yarattı ve genişlemeyi finanse etti. İmparatorluk askerleri de genellikle hükümet kontrolini uygulamak ya da ayaklanmaları bastırmak için geldi. Din adamları yerleşik yolları takip etti, çoğu zaman yerliler tarafından davet edildi. Kiliseler kurmanın yanı sıra din adamları yerli kableri dönüştürdü, Ortodoks nüfuzu genişletti ve kültürü şekillendirdi.
Rusya’nın ezilen köleleri için Sibirya özgürlük anlamına geliyordu. Urallar’ı aşktan sonra Sibirya’nın geniş düzlükleri anonimlik sundu. Az sayıda arazi sahibi onları avlayacak güce sahipti. Ayrıca sınır her zaman ekstra elemana, sırtüstü çalışan emeğe ve az soran patronlara muhtaçtı.
Çing Hanedanı ile Sınıra Şekil Verme
1700’den sonra, birbirini izleyen her on yıl Sibirya’yı Rusya’ya daha da yaklaştırdı. 1639’da Pasikin kıyılarına ulaşılınca çabalar güneye veya konsolidasyona kaydı. Rus İmparadorluğu ve Çing Çin tekrarlı çatışmaların ardından 1689 Nerchinsk Antlaşması’nı imzaladı ve resmi bir sınır yarattı. Bu, Amur bölgesine ikisinin de girmesiyle gerilimi azalttı. Son yerli ayaklanmalar 1700’lerin sonlarında gerçekleşti, Chukchi gibi.
Sibirya yavaşça Rusya’nın ekonomik motoruna dönüştü. 1700’den sonra Irkutsk, Tobolsk ve Yakutsk gibi önemli şehirler öne çıktı. Erken 1700’lerde madencilik başladı, Baikal Gölü yakınlarında gümüş madenleri dahil. Altay Dağları’nda demir, bakır veya kurşun madenleri kuruldu. Yenisey Nehri havzasında 1838’deki altın keşfi Sibirya’nın ilk altın coşkusunu yarattı.
Sibirya’nın 19. yüzyıl tarihi daha büyük bir endüstriyelleşmeyi ve siyasi veya dini muhaliflerin sürgününü içeriyordu. Vladivostok gibi büyük şehirler 1860’ta kuruldu ve sınırlar kesinleştirildi. Sibirya Sovyetler ve modern Rusya için ekonomik açıdan kritik kanıtladı. Ancak Sibirya’nın sınır dönemi tonu belirledi.
imperial Russia • fur provided the economic engine • Ottomans • Habsburgs • Tsar Ivan IV • Cossacks • Golden Horde • America’s western expansion • Qing China
Kaynak: Whittaker, Matt. “The Wild East and the Bloody Russian Conquest of Siberia” TheCollector.com, October 11, 2026.
1 yorum