Osmanlı’da matbaanın 300 yıl yasaklanma sebebi din mi lonca direnişi mi: En sık yapılan 3 kritik hata ve telafisi.

Arkadaşlar, Osmanlı’da matbaanın kapatılması meselesinde literatürde hâlâ “din mi, lonca direnişi mi” ikilemiyle yürünen, oys ki her iki tekillendirme de sorunu basitleştiren bir tuzak. Ben arşivdeki şikayetname ve fetva nüshalarını tara tara, asıl merak ettiğim bu tartışmada en sık yapılan 3 kritik hatayı tespit etmek ve bunların telafisini teknik olarak kurmak. Mesela birinci hata olarak; 1485 tarihi tek bir “yasak” olayıymış gibi sunup, aslında Süleyman dönemi 1515/1574 kararnameleriyle 1610-1706 arası muhatapların değişken tutumlarını homojen bir bloğa indirgemek. İkincisi; İmam-ı Azam’ın İslam’ın yayılmasını tehlikedemesi yönündeki fetvaya atıfı, asıl uygulamayı üreten iktidar muhasebesinden koparmak. Üçüncüsü ise “İbn-i İbrahim” imalı 1713 hatt-ı hümayunun matbaayı kesin kapatmasıymış izlenimi verip, 1727 Osmancızının 1729’daki ilk başarılı baskıyı tetiklemesini çelişkili saymak. Sorum net: Bu üç hatanın her biri için arşiv/kanunname/dönem arşivi kaynaklarında hangi somut veriyle teyit ya da çürütülebilir? Hangi parametre (tarih, muhatap, fetva vs.) hangi hatayı elemekte belirleyici olur?