Osmanlı’da matbaanın 300 yıl yasaklanma sebebi din mi lonca direnişi mi: En sık yapılan 3 kritik hata ve telafisi.

Arkadaşlar, Osmanlı’da matbaanın kapatılması meselesinde artık bayağı bir çürük makale yığınıyla karşılaştım; hem “din yasaktı” hem “loncalar direndi” diyen iki kamp birbirini yiyor. Ben arşivden giden birinin takıntısı olayım ama bu konuda literatürde en sık yapılan 3 kritik hatayı net olarak tanımlamakta zorlanıyorum. Sorun şu: Bazıları 1485 tarihini matbaanın resmen kapanmasıyla eşitliyor, oysaki bu sadece bir emir tarihi; bazıları ise İbn-i Kemal’in fetvasını nedensel kök gibi sunup arka plandaki iktisadi yapıyı görmezden geliyor. Benim kafamı en çok kurcalayan teknik nokta: Bu yasaklamayı “resmi kararnamenin varlığı” ile “sokaktaki uygulamanın sürklisesi”nden ayırt ederken hangi birincil arşiv kaynağına (mühürdefterleri mi, kaza sicilleri mi, ruhsatname kayıtları mı) bakarak nedenselliği ispatlayabiliriz?

İkinci kritik hatada takılıyor: Literatürün büyük kısmı “300 yıl” ifadesini biyografik bir kesinti gibi sunuyor, oysaki matbaanın fiili kullanımı ile nüsha basım hacmi arasında ciddi makas var. Bu 300 yıllık yasaklamayı kronolojik olarak alt-çarşaf (1485-1727) ile somut basım verileri (1727 sonrası yıllık nüsha istatistikleri) çarpıştırarak nasıl doğru okuyabiliriz? Ve üçüncüsü, lonca direnişi ile dini muhalefeti aynı nedensel düzlemde mi