2.000 Yıllık Metinlerde Kayıp Bölümler Yapay Zeka ile Yeniden Oluşturuldu

Araştırmacılar, yapay zekayı kullanarak antik metinlerdeki eksik bölümleri yeniden oluşturmak için Antik Yunanca’ya adanmış dünyanın ilk büyük dil modelini geliştirdi; bu teknoloji, tarihsel belgelerdeki kayıp metinleri ortaya çıkararak antik dünyadaki yaşama dair yeni kanıtların bulunmasına da olanak tanıyabilir.

Apollo adlı yapay zeka sistemi, Avusturya Bilimler Akademisi (ÖAW) ile Avrupa’nın yapay zeka şirketleri Mistral AI ve SAIL Reply işbirliğiyle geliştirildi. 23 Eylül 2026’da tanıtılan teknoloji, arkeologların ve tarihçilerin yüzyıllardır tamamlanamayan parçalı metinleri çözümlemesine yardımcı olmak üzere tasarlandı.

Yaklaşık 600 milyon kelime Antik Yunanca ile eğitilen Apollo, günümüze ulaşan metinleri analiz edebilir ve eksik kelimelerin, cümlelerin ve uzun bölümlerin olası yeniden oluşturulmalarını saniyeler içinde önerebilir.

Sistemin ilk sürümü artık araştırmacılar ve kamuoyu için ücretsiz olarak kullanılabiliyor; bu da müzeler ve kütüphanelerde dünya çapında korunan geniş antik belge koleksiyonlarını çalışma alanında yeni olanaklar açıyor.

Yapay zeka, arkeolojinin en büyük zorluklarından birine çözüm oluyor

Dünya genelindeki koleksiyonlarda yüz binlerce antik yazıt ve milyonun üzerinde papirüs parçası günümüze ulaşmış durumda. Ancak bu materyallerin büyük bir kısmı hasar görmüş, tamamlanmamış veya çözümlemesi zor durumda.

Avusturya Bilimler Akademisi’nin belirttiğine göre, papirüslerin yüzde 92’si hâlâ çözümlemeyi bekliyor ve bu da henüz tam olarak keşfedilmemiş devasa bir tarihsel kanıt yığını anlamına geliyor.

Bu belgelerin yeniden oluşturulması geleneksel olarak antik dillere, tarihsel bağlama ve farklı dönemlerin yazım kurallarına dair uzman bilgi gerektiriyor. Deneyimli bilim insanları bile birkaç eksik kelimeyi geri getirmeye çalışırken önemli ölçüde zaman harcayabiliyor.

Apollo, kalan metni analiz ederek olası yeniden oluşturmalar üretmek ve araştırmacıların bu oluşturulmaları özgün materyalle karşılaştırarak değerlendirmesine olanak tanımak yoluyla bu süreci hızlandırmayı hedefliyor.

Genel amaçlı bir sohbet botunun aksine, sistem antik Yunanca için özel olarak geliştirilmiş olup, dilbilgisi örüntülerini tanıyabiliyor ve metinlerin sözcük bilgisi, dilbilgisi ve üslubunu yansıtan tamamlamalar önerebiliyor.

Apollo, yeniden yapılandırma testlerinde %80 başarı gösteriyor

Modern yapay zeka standartlarına göre nispeten küçük bir veri kümesiyle eğitilmiş olsa da Apollo, hasarlı metinlerin yeniden yapılandırılmasında umut verici sonuçlar ortaya koydu.

Konvansiyonel büyük dil modelleri genellikle onlarca milyar kelimeyle eğitilirken, Apollo yaklaşık 600 million kelimelik antik Yunanca kullanılarak geliştirildi.

Üzerinde çalışılan orijinal papirüs metinlerinde bilinçli şekilde gizlenen bölümler içeren testlerde model, eksik içeriğin yaklaşık %80’ini doğru şekilde yeniden yapılandırdı.

“Mevcut bir orijinal papirüs metni üzerinde model, bilinçli şekilde gizlenmiş, yani maskelenmiş bölümler için yaklaşık %80’lik bir isabet oranına ulaşıyor,” dedi projeye yön veren ÖAW Avusturya Arkeolojik Enstitüsü araştırmacısı Anna Dolganov.

Sistem, uluslararası uzmanların katıldığı kör bir çalışmada da değerlendirildi; uzmanlar sistemin önerilerini, insan bilim insanları tarafından üretilyen yeniden yapılandırmalarla karşılaştırdı.

Uzmanlar, Apollo’nun önerdiği tamamlamaları, %77 oranında insan kaynaklı yeniden yapılandırmalar kadar iyi buldu. %16 ile %20 arasında bir olgu oranında ise yapay zeka önerilerinin daha iyi olduğunu değerlendirdi.

Bu sonuçlar, uzman dil modellerinin, özellikle bilim insanlarının birden fazla yorum içeren hasarlı metinlerle karşılaştığı durumlarda değerli araştırma araçları haline gelebileceğini gösteriyor.

Homeros’dan Romalı Mısır‘a: Yapay zeka, Yunanca’nın farklı biçimlerini tanıyor

Apollo’nun en önemli yeteneklerinden biri, antik Yunanca’nın farklı dönem ve üsluplarını ayırt edebilme kapasitesidir.

Dil, yüzyıllar içinde önemli ölçüde evrildi ve Homeros’un şiirindeki sözcük bilgisi ile dilbilgisi kuralları, Romalı yönetimi altında üretilyen metinlerde bulunanlardan belirgin biçimde farklıdır.

Dolganov’a göre Apollo, bu ayrımı cümle yapısı ve kelime dağarcığı gibi bağlamsal ipuçlarını kullanarak tanıyabiliyor.

“LLM’miz, bir bağlam hakkında oldukça az bilgiyle karşılaştırıldığında çok daha geniş kapsamlı sonuçlar çıkarabiliyor,” diye açıkladı.

Örneğin model, Homeros’un Odiseisi ile ilişkilendirilen dil düzeyini tanıyabiliyor ve kendine özgü stilini yansıtan önerilen ekleri üretebiliyor.

Bu yetenek, özellikle tarihi, menşei veya edebi bağlamı belirsiz olabilecek belgelerin yeniden oluşturulması açısından büyük önem taşıyor.

Eski bir doğum kaydı ve Vesuvius卷 yeniden oluşturuldu

Sistemin ilk sunumunda Dolganov, Apollo’nun yeteneklerini üç tarihi örnek üzerinden gösterdi.

Bunlardan biri, MS 149 tarihli Roma Mısırı’na ait bir Yunan doğum ilanındı. Yapay zeka, belgenin eksik kısımlarını başarıyla yeniden oluşturarak antik çağdan gelen idari belgelerin onarımındaki potansiyelini ortaya koydu.

MS 149 tarihli Roma Mısırı’ndan Yunan doğum ilanı. Görsel: Avusturya Ulusal Kütüphanesi.

Apollo, aynı zamanda MS 79’da Vesuvius yanması sırasında kömere dönüşen bir卷’ın önemli kısımlarını yeniden oluşturmak için de kullanıldı.

Pompeii ve Herculaneum’u yok eden bu patlama, antik卷’ların ağır derecede karbonlaşmış bir durumda korunduğu bir koleksiyonu korudu. Kırılgan yapıları, onların çalışılmasını son derece zorlaştırdı.

Yapay zeka sunumu, yeniden oluşturulan pasajların, araştırmacılara bu tür hasarlı malzemelerden geri kazanılan metni yorumlamalarında nasıl yardımcı olabileceğini gösterdi.

Üçüncü örnek, Karadeniz bölgesinden kırık bir yazıttı. Yeniden oluşturulması, bölgede Roma hukukunun zaten işlevsel olduğunu gösteren kanıt sağladı; fuhuşa yönelik bir Roma vergisine dair kanıtlar da bu bulmayı destekledi.

Bu örnekler, hasarlı bir belgenin küçük bir kısmının bile yeniden oluşturulmasının, antik idare, hukuk sistemleri ve ekonomik faaliyetleri anlama açısından daha geniş sonuçları olabileceğini gösteriyor.

Eski sosyal ve ekonomik tarihte yeni keşifler

Araştırmacılar, Apollo’nun antik çağda günlük hayatı çalışmada özellikle değerli olabileceğine inanıyor; bu alanda tarihi kanıtlar genellikle hayatta kalmış binlerce belge arasında dağılmış durumdadır.

Ünlü edebi eserler kapsamlı bir şekilde bilim dünyasının dikkatini çekerken, birçok idari kayıt, vergi makbuzu, sözleşme ve özel mektup hâlâ yayımlanmamış veya eksik şekilde anlaşılmış durumdadır.

Bireysel olarak bu belgeler sıradan görünebilir. Ancak toplu biçimde incelendiklerinde, ticaret, vergileme, istihdam ve sosyal ilişkilerde önemli örüntüleri ortaya çıkarabilirler.

“Yapay zekânın yardımıyla, antik sosyal ve ekonomik tarihin yeni bir tablosu ortaya çıkıyor; çünkü birçok içgörü yalnızca belgelerin kocaman hacminden dolayı belli oluyor – örneğin vergi makbuzları,” dedi Dolganov.

Aynı zamanda, araştırmacıların otherwise gözden kaçırabileceği alternatif yorumlar da üretebiliyor.

Yine de Dolganov, sistemin insan uzmanlığını yerine koymak yerine araştırma sürecini desteklemeyi amaçladığını vurguladı.

“Apollo yalnızca işi hızlandırmıyor, gerçek bir ilham veriyor,” dedi. “Model, metinlere, başka türlü düşünülmeyecek ya da ancak uzun bir aramadan sonra düşünülecek eklemeler öneriyor.”

Araştırmacılar, yapay zekânın önerilerini hayatta kalmış kanıtlarla değerlendirmek ve önerilen bir yeniden yapının tarihsel ve dilsel açıdan makul olup olmadığını belirlemek zorundadır.

Araştırmacılar, Latince için bir yapay zeka geliştirmeyi planlıyor

Yeni sürümü yayımlanmış Apollo, daha geniş bir araştırma programının ilk aşamasını temsil ediyor.

Geleli geliştirmelerin, eksik pasajların yeniden inşasını, daha önce keşfedilmemiş papirüslerin çözme yeteneğiyle birleştirmesi bekleniyor.

Araştırma ekibi, aynı zamanda tematik ve anlamsal arama yetenekleri tanıtmayı planlıyor; bu sayede akademisyenler, ilgili belgeleri, paralel pasajları ve destekleyici kanıtları Antik Yunan metin geleneği üzerinden arayabilsin.

Bu tür araçlar, araştırmacıların, yüzyıllar boyu ayrı dönemde üretilmiş veya farklı koleksiyonlarda hayatta kalmış metinler arasındaki bağlantıları tespit etmelerine yardımcı olabilir.

Akademik Akademisi ve ortakları, teknolojiyi Latince’ye de genişletmeyi planlıyor.

Latince dilinde bir model, çok daha büyük bir eğitim materyali havuzuna erişecek; projenin yaklaşık 12 milyar kelimelik bir corpus hedeflediği öngörülüyor.

Araştırmacılar, Apollo’nun Latince karşılığı için henüz bir isim seçmedi.

Avrupa işbirliği, antik tarihi ve yapay zekayı bir araya getiriyor

Apollo, Akademik Akademisi, Mistral AI ve SAIL Reply arasındaki işbirliği kapsamında yaklaşık 400.000 euroluk bir finansman ile geliştirildi.

Sistem, ÖAW’ye ait olup ücretsiz ve açık erişimli bir uygulama olarak sunuluyor.

Akademik Akademisi Başkanı Heinz Faßmann, projeyi tarihsel araştırmalar için önemli bir gelişme olarak nitelendirdi.

“Apollo, tarihsel yazılar ve belgelerinin incelenmesinde yeni bir dönemin kapılarını açıyor,” dedi.

Mistral AI’nın kurucu ortağı ve baş bilim insanı Guillaume Lample, yapay zeka sistemlerinin özellikle bilimsel araştırmalar için geliştirilmesinin potansiyeline dikkat çekti.

“İki bin yıldır yalnızca parça parça korunmuş metinlerin yeniden inşasına yardımcı olarak Mistral’ın teknolojisi, ortak kültürel mirasımıza yeni bir pencere açıyor,” dedi.

Proje, sanatlar, bilgi ve kehanetle ilişkilendirilen antik Yunan tanrısı Apollo’dan adını alıyor.

İlk sürümü artık erişilebilir olan teknoloji, araştırmacılara antik dönemin günümüze ulaşan yazılı mirasını inceleme için yeni bir yol sunuyor. Daha geniş önemi, akademisyenlerin yeniden inşa edilen metinleri tarihsel kanıtları doğrulamak ve yüzyıllardır okunmadan kalan belgeleri araştırmak için ne kadar etkili bir şekilde kullanabildiklerine bağlı olacak.

Apollo yapay zeka sistemi apollo.vbc.ac.at adresinde erişilebilir.