Orta Çağ’ın İngiliz Tarihini Şekillendiren 5 Unutulmuş Kraliçe

Bu beş Orta Çağ kraliçesi, sık sık standart tarihsel kayıttan istisna tutulsalar da, diplomatik çabalar ve savaş yoluyla İngiliz tahtını etkiledi.

Tarih genellikle kralları savaş alanındaki başarılarıyla ya da krallıklarında barışı sağlama becerileriyle yargılar. Peki, yanlarında duran kadınlar kimlerdi? Eleanor of Aquitaine gibi figürler Orta Çağ kraliçelik tartışmalarında öne çıksa da, pek çoğu geçmişin gölgesinde kalmayı sürdürdü. Bu beş tanınması daha az, unutulmuş Orta Çağ kraliçesi, İngiliz tarihinin yalnızca krallar değil, aynı zamanda çok fazla görmezden gelen kadınlar tarafından da şekillendiğini gösteriyor.

1. Normandiya’lı Kraliçe Emma ve Anglo-Viking Hanedanı

Emma’nın Encomium’u Alması, ‘Kraliçe Emma’nın Encomium’u’ MS 33241, Bilinmeyen Yazar, 11. Yüzyıl. Kaynak: British Library

Normandiya dükalığını kuran Viking savaş beyi Rollo’nun soyundan gelen Emma, Normandiya Dükü Richard I’ın kızıydı. 1002’de Anglo-Sakson Kral II. Aethelred ile evliliği, İngiliz kıyılarını süregelen Viking istilalarından korumayı hedefliyordu. Bu açıdan evlilik tamamen başarılı olmasa da, birleşmeden üç çocuk geldi: daha sonra Rahip lakaplı Edward, Alfred Atheling ve bir kız çocuk, Godgifu.

Deniz Kralı Swein Forkbeard İngiltere’yi işgal edip 1013’te İngiliz tahtını ele geçirdiğinde, Emma ve çocukları Normandiya’ya çekildi, ancak 1014’ün başlarında Swein’in ölümünden kısa bir süre sonra geri döndü. Aethelred’in iadeyi kısa sürdü ve 1016’da öldü. Bu da Emma’yı savunmasız bir konuma bıraktı ve tekrar Normandiya’ya kaçtı. Çocukları Alfred ve Edward, İngiliz tahtı için başarılı bir iddia yürütmeye henüz çok gençti. İkinci bir Danish istilasının ardından, Swein’in oğlu Cnut İngiliz tahtını ele geçirdi.

Kralığını meşrulaştırmak için Cnut, Emma’yı Normandiya’dan getirtip karısı yapmasını emretti. Emma’nın siparişiyle sonra kaleme alınan Encomium Emmae adlı kronikте, konuda bir miktar iradesi olduğuna dair ima yürütüyor. Çiftin bir ortaklık olarak hüküm verdikleri görülüyor; bu da Cnut’un Emma’ya, Emma’nın da ona en az onun kadar muhtaç olduğu izlenimini veriyor.

Emma ve Cnut’un birlikte tasvir edildiği görüntü, Liber vitae, yaklaşık 1031. Kaynak: British Library

Emma ve Cnut, Harthacnut adlı bir oğula sahipti ve Emma, 1035’te Cnut’un ölümünün ardından tahtı ele geçirmeye çalıştı. Cnut’un ilk evliliğinden gelen büyük oğlu Harold Harefoot, ani ölümüne kadar 1040’a kadar hüküm sürerek tahtı paylaşmak için mücadele etti.

Emma, yeniden kraliçe bulundu ve Harthacnut ile birlikte hüküm sürdü, ancak yönetimleri popüler olmadı. İngiliz soylularını yatıştırmak için Emma, annesi Cnut ile evlendikten sonra Norman sarayında büyütülen büyük oğlu Edward’ı, onlarla birlikte hüküm sürmesi için çağırdı. Edward, açıkça annesi tarafından terkedildiğini düşünüyordu ve 1042’de Harthacnut’un ölümünün ardından kral olduktan sonra annesinin topraklarını ele geçirdi ve onu siyasi hayattan zorla uzaklaştırdı.

Emma, 1052’de öldü ve Winchester’daki Eski Minster’da Cnut ile birlikte defnedildi.

2. İskoçyalı Matilda ve Norman ve Sakson Kanının Birleştirilmesi

Bir Aile Ağacında Tasvir Edilen Kraliçe Matilda. İngiltere krallarının soy kütüğü, 1300-1308. Kaynak: British Library

İskoçyalı Kraliçe Matilda, bazen Edith-Matilda olarak da anılan, yine de İngiltere tarihinin gidişatında kritik bir rol oynayan, unutulmuş ortaçağ İngiltere kraliçelerinden biridir. İskoçyalı Aziz Margaret ve İskoçya Kralı III. Malcolm’un kızı olan Matilda, hem İngiliz hem de İskoçya kraliyet soylarından geliyordu.

Erken yaşlardan itibaren piriti, aziz olarak canonize edilen annesi tarafından şekillendirildi ve kendisinin yemin edip bir rahibe olmuş olabileceğine dair çağdaş söylentiler vardı. Bu söylentiler, Fethedici William’ın en küçük oğlu İngiltere Kralı Henry I ile evliliğini neredeyse engelledi. 1100’de tahta çıktıktan kısa bir süre sonra evlenen çift, Matilda adlı bir kız ve William Adelin adlı bir oğlu oldu. Genç Matilda, Kutsal Roma İmparatoru V. Henry tarafından karısı olması için seçildi ve 1110’da dokuz yaşında Almanya’da büyütülmek için annesinin bakımından ayrıldı.

Henry ile Matilda birlikte Anglo-Sakson ve Norman hanedanlarını birleştirdi. Matilda, tahtına zayıf bir şekilde tutunan kocasına meşruiyet sundu; ancak yalnızca sembolik değildi. Kralın meclisinin toplantılarına katılan ve bazen kralın yokluğunda bu toplantılara başkanlık eden, siyasi açıdan aktif bir eşti. Kendi adına fermanlar verdi, barışçı ve arabulucu rolü üstlendi ve kocasını haksız yasaları değiştirmeye ikna etti. Henry, karısının görüşüne hem saygı duyuyor hem de değer veriyor; evlilikleri boyunca onun danışmanlığını aruyordu.

Matilda, dinsel bağlılığıyla biliniyor ve yoksulların ayaklarını yıkamak gibi piyale eserleriyle tanınıyordu. Matilda, 1 Mayıs 1118’de öldü ve Westminster Manastırı’na defnedildi.

3. Boulogne’lu Matilda’nın Tahtı Kral Stephen İçin Kurtarması

İmparatoriçe Matilda’nın Kraliçe Matilda’nın kocasının serbest bırakılması için yalvarmasını reddetmesi, John Cassell, 19. Yüzyıl. Kaynak: Wikimedia Commons

Boulogne’lu Matilda’nın yaşamı, kuzeni ve rakibi İmparatoriçe Matilda’nın gölgesinde çoğu zaman görmezden geliniyor. Ancak Kraliçe Matilda’nın, Anarchy olarak bilinen İç Savaftaki rolü, kocası Kral Stephen’ın İngiliz tahtını iddia etme ve koruma yeteneği açısından kritik öneme sahipti.

Matilda, meşhur İlk Haçlı Seferi’nin katilci ve Kudüs’ün ilk hükümdarı Bouillon’lu Godfrey’in yeğeniydi. Annesinden gelen büyükannesi İskoçya’lu Aziz Margaret, ona eski Anglo-Sakson hanedanıyla ve kendisi Alfred Büyük’le kan bağı kazandırdı. Zengin Boulogne Kontluğu’nun mirasçısı olan Matilda, 1125’te William Fethi’nin torunu ve Kral Henry I’nin sevilen yeğeni olan Blois’lu Stephen’la evlendi. Çift Boulogne’yu birlikte yönetti ve Stephen, evlilikleri boyunca karısını değerli bir siyasi müttefik olarak gördü.

Çiftin kaderi 1135’te Kral Henry I’nin ölmesiyle değişti ve kral, yerine geçecek olarak kızını, İmparatoriçe Matilda’yı bıraktı. Bir kadının veliahtlığı çevresindeki belirsizlik, Stephen’a tahtı kendi ele geçirme fırsatı sundu. Yapılan riskli hamle işe yaradı ve 1135 Noel Günü’nde resmen tahta çıkarıldı, ardından 1136’da Paskalya sarayında karısıyla birlikte ikinci kez tahta çıkarıldı.

King Stephen, Sigara Kartı, John Player ve Oğulları tarafından, George Vertue’den esinlenerek, 1935. Kaynak: Historyextra.com

İmparatoriçe Matilda, taht için Stephen’a meydan okudu ve tüm İngiltere’yi saran acı bir iç savaşa yol açtı. Stephen, 1141 Şubatındaki Lincoln Muharebesinde yakalandıktan sonra Matilda, ordularının komutanlığını üstlendi. Her iki kadın da askerlerini sahadaki komutanlık ederek başladığı bilinen “Matildina Savaşı” başladı.

Kraliçe Matilda, rakibinden daha popülerdi ve İmparatoriçe Matilda’nın taçlandırılmasına izin vermeyen Londralıların desteğini kazandı. Boulogne’lı Matilda, Kasım 1141’de kocasının serbest bırakılması için müzakere edebildi.

Stephen’ın saltanatının büyük bir bölümünde, yerine hükümet etmek üzere Matilda’yı vezir olarak bıraktı. Karısının sürekli desteğiyle Stephen savaşı sürdürdü, ancak 1152’deki ölümü onu çürümüş bir adam bıraktı. 1153 Ağustosunda, oğlu Eustace’ın ani ölümünden sonra, oğlu Henry’nin varisi olarak adlandırılmasını kabul ederek İmparatoriçe Matilda ile anlaşmaya vardı.

4. Angoulême’li Isabella’ın Skandal Evliliği Nasıl Bir İmparatorluğu Yıklandı

Fransa’daki Fontevraud Manastırındaki Angoulême’li Isabella’ın Mezarı. Kaynak: Wikimedia Commons

Kral John, abisi Aslan Kalpli Richard’ın ölümünden sonra İngiltere tahtına geçti. Annesi, yenilmez Aquitaine’li Eleanor sayesinde, John’ın siyasi yeteneğinin olmamasına rağmen, bir kardeşten diğerine geçiş pürüzsüz bir şekilde gerçekleşti.

Saltanatının ilk işlerinden birinde, John, Gloucester’lı Isabella ile evliliğinin feshedilmesini sağlayarak ikinci bir eş seçme özgürlüğü kazandı. John, bir gelin seçmekte vakit kaybetmedi. Ancak John’a özgü bir tarzda, seçimi popüler değildi, maliyetliydi ve saltanatı için felaket sonuçları doğurdu.

Atası Aquitaine topraklarına yakın konumlanan Angoulême kontluğunun tek mirasçısı olan on iki yaşındaki Angoulême’li Isabella, genç yaşlardan itibaren güzelliğiyle dikkat çekiyordu. Yakında zengin bir Angoulême konteşi olacak olan Isabella, Lusignan’ın ve La Marche kontu Hugh IX de Lusignan ile nişanlıydı. John, Angoulême’nin kendi sınırlarına çok yakın komşu kontluklarla birleşmesinden korkuyordu. John’un adımları hızlı ve karalıydı. Hugh’un gelinini alıp İspanya’dan aldığı müttefiklerle anlaşan John, 1200 yılında onunla evlendi.

John, bölgedeki hâkimiyetini gösteren bu cesur hamlenin sonuçlarını düşünmek için çok vakit harcamadı. Böyle bir hakareti kabul etmeyecek olan Hugh, davasını Fransa Kralı II. Philippe’in önünde sundu. İngiliz monarşisine zorluk çıkarmak için herhangi bir bahane arayan Philippe, 1204 yılına kadar hızlı bir şekilde John’un Fransa’daki topraklarına saldırdı ve onu Normandiya, Anjou ve Poitou’nun bir kısmından mahrum bıraktı. John’un kıtada geriye kalan tek toprakları Aquitaine’in bir kısmıydı.

II. Philippe Augustus ile kara John arasındaki savaş, 14. yüzyıl. Kaynak: British Library

Bu toprakların kaybı için bir kurban arayan birçok çağdaşı, hiçbir kararı kendisinin olmamasına rağmen Isabella’yı suçladı. John, Isabella’nın birçok öncüsünün sahip olduğu siyasi özgürlüklerin tadını çıkarmasına izin vermedi ve John’dan gördüğü soğuk, bazen de zalimce muamele, muhtemelen kocasından kendi halkı kadar nefret ettiğini gösteriyor.

John’un saltanatı, kaybedilen kıta topraklarını geri alma çabalarındaki başarısızlıklarıyla ve baronları arasındaki süreklilik gösteren huzursuzlukla şekillendi. 1216 yılında öldüğünde, Isabella nihayet kendi hayat yolunu seçme özgürlüğüne kavuştu ve kendi seçtiği bir adam olan ikinci kocası Hugh X de Lusignan ile dokuz çocuk daha dünyaya getirdi.

5. Provence’li Eleanor Nasıl Siyaset Oyunlarını Güce Dönüştürdü

İngiltere Kralı Provence’li Eleanor. Bilinmeyen sanatçı. Kaynak: Wikimedia Commons

1223 civârında Fransa’nın Provence bölgesinde doğan Eleanor ve kız kardeşlerinin hepsi tahtta oturan monarşilerin eşiydi. Eleanor’ın eşi, İngiltere Kralı III. Henry idi; kendisi 1236’da on iki yaşında onunla evlendi. Yaklaşık 16 yaş büyük olan Henry, yaş farkına rağmen evliliklerinin başından itibaren genç eşine özen gösterdi ve eşini düzgün bir şekilde eğitmeye özen gösterdi, ona lüks hediyelerle doldurdu.

Eleanor, Savoyardlar olarak bilinen çok sayıda yakınıyla İngiltere sarayına geldi. Bunlar arasında amcalarından birkaçı ile daha uzak akrabaları da vardı. Henry bu kayın akrabalarını sarayına aldı ve onlar kralın sadık sevdikleri haline geldiler. Eleanor’amcalarından biri olan Boniface, memleketteki en yüksek dinî makâm olan Canterbury Başpiskoposu seçildi. Hızlı terfileri ile birlikte Henry’in diğer Savoyardlara gösterdiği cömertlik, İngiliz soyluları öfkelendirdi; bunların çoğu daha önce Henry’in babası John’a karşı isyan etmişti.

Eleanor, saraya başka bir grup—III. Henry’nin üvey kardeşleri Lusignanlar—belirdiği hızla Savoyard fraksiyonunun başına geçti. Onlar da kralın sınırlı kaynakları üzerinde büyük bir baskı uyguladılar. 1258’de Eleanor, Lusignanları saraadan uzaklaştırmayı hedefleyen soylulardan oluşan bir grubun önderliğinde bir isyanı destekledi. İsyanlılara başlangıçtaki desteğine rağmen, Eleanor daha sonra kendisinin de gücünü sınırlayan Oxford Şartları olarak bilinen bir belgeyle eşi üzerine konulan kısıtlamalara karşı çıktı.

III. Henry’in 1230’da Bretonya’ya yolculuğu, 13. yüzyıl. Kaynak: Matthew Paris, Chronica Majora

Henry, Kıta Avrupa’sındaki uzun süreli yoklukları sırasında krallığı eşine emanet etti. Sık sık vezir-i azam (regent) olarak hareket etti ve saltanatın en önemli kararlarının görünüşe göre eşiyle birlikte alındığı görülüyor.

Royal hazineleri için bir yük olarak görülmesi ve popüler olmayan bir fraksiyonun siyasi lideri olarak tanınması nedeniyle Eleanor, Londra halkı tarafından nefret edilmiş; 1263’te İkinci Baron Savaşı sırasında Temze üzerinden kaçmaya çalışırken onların elinden kurtulmaya çalışırken saldırıya uğramıştır. Yerliler ona taş, çürük yumurta ve sebze atmış, ayrıca küfürler savurmuştur.

Eleanor, 1272’de eşinin ölümü ve oğlu Kral Edward I’ın tahta çıkması—olağanüstü boyu nedeniyle “Uzun Şanklar” (Longshanks) olarak da bilinen—sonrasında da İngiliz siyasetini etkilemeye devam etmiştir. Eleanor, Yahudi topluluğuna düşmanca yaklaşmış ve oğlundan topraklarının tamamından Yahudileri sürme iznini almıştır. 1290’da Edward, tüm Yahudileri krallğından sürmüştür. 1286’da Eleanor siyasi hayattan emekli olmuş ve bir rahibe olmuştur. 1291’de Amesbury Manastırı’nda ölmüş ve İngiltere’nin unutulmuş ortaçağ kraliçelerinden biri olarak kalmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Aquitaine’li Eleanor, sahip olduğu büyük kişisel zenginlik ve siyasi etkisi nedeniyle genellikle İngiltere’nin en güçlü ortaçağ kraliçesi olarak kabul edilir. Kendi adına Aquitaine dükçesi olarak Eleanor, geniş topraklara hüküm ve güçlü bir siyasi figür olmuş; oğlu Aslan Kalpli Richard için veliahit olarak yönetmiş ve onlarca yıl boyunca Avrupa siyasetini etkilemiştir.

Ortaçağ kraliçe eşinin temel rolü, kral hanedanlığının ardılını güvence altına alan bir erkek varis üretmekti. Bu kritik görevin ötesinde, bir kraliçe kral hanedanlığını yönetmiş, bir diplomat ve aracı olarak hareket etmiş ve piyeti bir model olarak hizmet etmiştir. Birçok kraliçenin ayrıca kral ve sarayla olan ilişkileri aracılığıyla önemli ölçüde gayriresmi güce sahip olduğu görülmüştür.

Çok sayıda ortaçağ kraliçesi unutulmuştur çünkü neredeyse tamamen erkekler tarafından yazılan tarihsel kayıtlar, kraların başarılarını ve soylarını önceliklendirmiştir. Bu kadınların siyasi etkisi çoğu zaman sahne arkasında kullanılmış; hükümdar kraların, yani tahttaki monarşilerin halka açık fermanları ve askeri seferleriyle karşılaştırıldığında, eylemlerine dair daha az resmi kayıt kalmıştır.