Neredeyse 4 milyon Roma dönemine ait sikkenin incelenmesine yönelik yapılan bir çalışma, Roma İmparatorluğu‘nun genişleme sürecinde paranın nasıl hareket ettiğini ve ekonomik bağları nasıl güçlendirdiğini ortaya koyuyor. Araştırma, yolların, şehirlerin, limanların ve kurumların ekonomik ilişkilerdeki kilit rolüne işaret ediyor.
São Paulo Üniversitesi’nden Eduardo Amaral Haddad ve Inácio Fernandes Araújo adlı araştırmacılar, mekansal modeller ve dijital arkeoloji veritabanlarını kullanarak 155 BCE ile 2 CE arasındaki sikke dolaşımını takip ettiler. Humanities and Social Sciences Communications dergisinde yayınlanan bu çalışma, sikke kümelerini hareketin, ticaretin, devlet harcamalarının ve bölgesel bağlantıların kayıtları olarak değerlendiriyor.
Araştırma ekibi, yaklaşık 4 milyon sikkeyi içeren 24.646 adet sikke kümesini inceleyerek, 5.167 adet madeniye ve buluntu yerini eşleştirdi. Sikke kümelerinin kullanılması, sikke kaybı, yeniden kullanım ve düzensiz korunum gibi sorunları azaltmaya yardımcı oldu.
Bu çalışma, Haddad’ın antik ticaret konusundaki ilgisinden doğdu. Daha sonra, tarihleri, madeniye yerleri ve buluntu konumlarını içeren bir Roma sikkesi kataloğu buldu ve bu da bölgesel ekonomiyi anlamak için uygun veriler sağladı.
Dijital veritabanları, çok daha kapsamlı bir çalışmaya olanak tanıdı. Araştırmacılar, Coin Hoards of the Roman Republic Online, ORBIS, Pleiades ve Roma yol ağı verilerini kullandı. Bu kaynaklar, sikke kayıtları, yollar, limanlar, şehirler ve rotalar hakkında bilgi sağladı.
İlk analizde, sikke buluntularının rastgele dağılıp dağılmadığı test edildi. Sonuçlar, rastgele bir dağılımın olmadığına işaret etti. Sikke yoğunlukları, belirgin kümeler halinde ana Roma ulaşım yolları boyunca oluştu. Ayrıca, Roma’da basılan sikkelerin, başkent ile diğer Roma dünyasının bölgeleri arasındaki rotalar üzerinde de bulunduğuna dair kanıtlar ortaya çıktı.
Bu sonuçlar, para akışı ile Roma altyapısı arasında yakın bir ilişki olduğunu gösteriyor. Yollar, limanlar ve büyük şehirler, insanları ve malları taşımanın yanı sıra para hareketini de destekledi. Büyük ve merkezi yerleşim yerlerinde daha fazla parasal aktivite gözlemlenirken, bu durum açık bir kentsel hiyerarşiyi ortaya koydu.
Mesafe de Roma’nın genişlemesiyle birlikte değişti. Dönemin başlarında, sikkeler genellikle basıldığı yerlere yakın bölgelerde kalmaya meyilliydi. Ancak zamanla, ulaşım ağlarının ve kurumların yayılmasıyla birlikte sikkeler daha uzak mesafelere kadar yol aldı. Mesafe, bir engel olarak daha az önemli hale geldi.
Ekonomik bir model de devlet, hane halkı, toprak sahipleri, tüccarlar, köleler, ordu, üretim, ticaret ve kamu harcamalarını analiz etti.
Bu bulgular, Roma’nın parasal genişlemesinin basit bir şekilde askeri güce dayalı olmadığını gösteriyor. Ordu, Roma’nın yeni bölgelere girdiği ilk dönemlerde önemli bir rol oynadı. Askerler maaş alırken, ordunun da yiyecek ve malzeme gibi ihtiyaçları vardı. Bu durum, yeni fethedilen bölgelere paranın girişini sağladı.
Ancak sadece askeri faaliyetler paranın dolaşımını sürdüremedi. Bir bölge Roma sistemine entegre olduğunda, şehirler, pazarlar, dini merkezler ve devlet kurumları sabit bir para talebi yarattı. Zamanla, sivil ve ticari harcamalar daha büyük bir rol oynamaya başladı.
Haritalar, farklı ekonomik bölgeleri gösteriyor. Roma, merkezi oluştururken, kamu harcamalarının önemli bir rol oynadığı görülüyor. İtalya’nın büyük bir kısmı, pazar faaliyetleriyle yönlendirilen yakından bağlantılı bir ekonomik çekirdek oluşturuyor. Daha uzak bölgelerde ise askeri, idari ve ekonomik harcamalar iç içe geçiyor.
Yeni fethedilen bölgelerde başlangıçta daha güçlü bir askeri rol gözlemlenirken, Roma’nın kontrolü sağladıkça sivil ve ticari faaliyetler arttı. Sikke dolaşımı, askeri fethe değil, yönetim ve yerleşimin değişimine paralel olarak gelişti.
Bu çalışma, arkeolojik veri kümelerinin bireysel sikkelerin ötesindeki sorulara cevap verebileceğini gösteriyor. Sikke kayıtlarını yollar, şehirler ve ekonomik modellerle birleştirerek araştırmacılar, Roma dünyası genelindeki bağlantılardaki değişimleri takip edebildiler. Sonuçlar, para akışını Roma’nın bölgesel entegrasyonuyla ilişkilendiriyor.
Yayın:
Haddad, E. A., & Araujo, I. (2026). Economic footprints: mapping coin circulation and economic networks in ancient Rome. Humanities & Social Sciences Communications. doi:10.1057/s41599-026-07815-7
FAPESP
TARİHÇİ DEĞERLENDİRMELERİ (1)