•Thema Sisteminin Doğuşu ve Tarihsel Arka Planı
Thema (Yunanca: tekil – θέμα, thema çoğul – θέματα themata), yaklaşık yedi yüzyıllık bir dönem için Bizans İmparatorluğu’nun ana yerel idare birimi idi. Kelime anlamı, askeri kıta anlamına gelmektedir. Tema sistemi, yedinci yüzyılda Bizans topraklarının Müslüman orduları tarafından zaptedilmeye başlanması ile kurulmuş, daha önceki ana yerel birim olan Roma diakos sistemini yerinden almıştır. Bu eski sistem, Roma imparatorları Diocletianus ve I. Konstantin tarafından kurulmuştu.
6. yüzyılın sonlarında ve 7. yüzyıl başlarında Bizans İmparatorluğu iktisadi ve mali bakımdan oldukça zorluk çekmekteydi. Eskiyen idare mekanizması durmuş, paralı askerlere dayanan ordu parasızlıktan iş yapamaz hale düşmüştü. Buna ek olarak imparatorluk her yönden hücumlara uğramaktaydı. Sasani İmparatorluğu doğudan ve güneydoğudan Suriye, Mısır ve Anadolu’ya baskı yapmaktaydı. İslav ırklar ve Avarlar Balkanlar’da yerleşmeye başlayıp Yunanistan içlerine doğru sarkmaktaydı. Lombardlar ise genellikle hiçbir direniş görmeden kuzey İtalya’yı işgal etmişlerdi.
Bu artan baskıya karşı koyabilmek için, imparatorlar I. Justinianus ve Mauricius tarafından yeniden Roma eline geçmiş olan uzak bölgelerde en yüksek sivil idare ile askeri idare birleştirilip özel bir eyalet Eksarhlık ve eyalet valisi Eksarh sistemi uygulanmaya başlanmıştı. Kuzey Afrika’da Tunus civarında Kartaca merkezli Afrika Eksarhlığı ve İtalya’da Revanna merkezli Ravenna Eksarhlığı kurulmuştu. Bu tip idari uygulamanın başlangıcı 530’lu yıllarda I. Justinianus’un yeni idari reformlarına götürülmektedir.
Roma Sisteminin Ayrışması ve Çöküşü
640’lı yıllarda İmparatorluğun güney doğusunda Müslüman Dört Halife dönemi başlangıcından beri özellikle sınır yörelerinde bu sistem çökmeye başladı. Müslümanların çok hızlı bir şekilde imparatorluğun önemli bölgeleri olan Mısır ve Suriye’yi ele geçirmeleri ve Kuzey Afrika, Filistin ve Güney Anadolu’yu tehdit etmeleri, Bizans için çok önemli olan tarım üretimi, insangücü ve arazi kaybı idari sisteminin nasıl yaşamını sürdüreceği hakkında korku yaratmıştı. Bu daha önce hiç hisedilmemiş olan büyük idari kriz imparatorluğun yönetiminin baştanbaşa reform edilmesine neden oldu.
Bu ayrışmanın nedeni, aksi halde yerel yöneticilerin yörelerinde bulunan askerlere komuta edip kendilerini özerk imparator olarak ilan etmelerine ve yerel askerlerle merkezî iktidarı ele geçirmeye çalışmalarına imkân vermesiydi. Bu sistem Roma İmparatorluğu’nun genellikle her yöresinde 300 yıl süre ile uygun sonuçlar vermişti.
İlk Beş Themanın Kuruluşu
İlk beş tema, verilen isimlerden de anlaşılacağı gibi, Bizans İmparatorluğu’nun o zaman elinde bulunan beş değişik seyyar sahra ordusundan kurulmuştu. Bu seyyar yöresel ordular, statik limitanei ordugâh ve kışla sistemiyle idare edilen komutanlarına magister militum unvanı verilen asker birliklerden farklıydı. Bu ordular Ortadoğu’daki Bizans topraklarının kaybı ile Anadolu’ya çekilmiş ve her seyyar orduya bir bölge tahsis edilmişti.
Bu seyyar ordu bölgelerinde kurulan ilk temaların isimleri şunlardı:
Armeniakon (Θέμα Άρμενιακόν): Merkezi Amasya (Amasea) idi. 667’de kurulmuştu. Antik Pontus, Küçük Ermenistan ve kuzey Kapadokya eyaletlerinden oluşmaktaydı.
Anatolikon (Θέμα Άνατολικόν): Merkezi Emirdağ yakınlarındaki eski Amorium kenti idi. İlk defa 669’da ismi geçmektedir. Orta Anadolu’da eski Oriens eyaletini kapsamaktaydı.
Opsikion (Öpsikön) Theması (Θέma Ὀψικιόν): Merkezi İznik (Nikaia). İlk defa 680’de ismi geçmektedir. Bu imparatorun yakın akrabaları veya maiyetine verilmekte (Latince Obsequium) ve strategos (eyalet valisi) komes (kont) unvanı taşımaktaydı. Kuzeybatı Anadolu eski Bitinya, Paflagonya ve kısmen Galatya eyaletlerinden oluşmaktaydı.
Thrakesion (Θέμα Θρακησιόν): Merkezi Efes idi. İsminin Trakya’ya benzemesi, Trakya’dan Anadolu kıyılarına getirilmiş seyyar ordunun bölgesi olmasındandı. Batı Anadolu Ege kıyılarında eski İyonya, Lidya ve Karya eyaletlerini kapsamaktaydı.
Karavisiyanon Theması (Θέμα Kαραβησιάνων): Merkezi Antalya (Attaleia). Bu bir donanma teması idi (karavis κάραβις “gemi” demekti) ve strategosu (eyalet valisi) bir donanma rütbesi olan droungarios unvanını taşımaktaydı. Güney Anadolu’nun Akdeniz kıyıları ve Ege Adaları’nı kapsamaktaydı.
Askeri ve Sivil Yönetimin Birleşmesi
Thema teriminin iki değişik anlamı bulunmaktadır. Tema hem bir çeşit askeri bölgeyi tanımlamakta, diğer taraftan da sivil yöresel idari birimleridir. Tema askerlere tarım yapmaları için verilmiş arazi parsellerinin organizasyonuydu. Teknik olarak askerler bir strategos (eyalet valisi) komutanlığı altında savaşmak için kurulmuş askerî birliktiler. Kendilerine verilmiş ve üzerinde tarım yaptıkları arazilerin sahibi değildiler; arazinin sahibi yine devlet idi. Araziyi işleyen askerlerin sadece toprağı işleme ve işlenen topraktan verim ve bundan gelir ve kar almaya hakları vardı.
Böylece askerlere verilen tarım arazisi dolayısıyla askerlere verilen maaşlar düşük tutulabiliyordu. Ayrıca çocukları, eğer ileride ailelerinin topraklarını tema için asker olarak işleyeceklerse, o anda toprakları işleyen asker tarımcılar çocuklarını ve çocuklarının çocuklarını devlete asker yükümü sağlamak üzere bağlı kılmaktaydı. Bu şekilde devlet, yalnız devlet bütçesine az maliyetli asker bulmakla kalmamakta, aynı zamanda hazır asker bulunduğu için genellikle halk tarafından nefret edilen zorla asker toplama çabalarını da göstermemekteydi.
Bir temanın valisi sadece orada yerleşik asker tarımcıların komutanlığı ile yetkili değildi; bu askeri vali aynı zamanda o yörenin sivil idaresinin başı idi. Strategos ülkenin belli bir yöresinin hem askeri hem de sivil idaresini birleştirmekteydi. Bu yöresel idare Diocletianus tarafından kurulmuş ve askeri ve sivil idareyi birbirinden tümüyle ayıran sistemi ortadan kaldırmıştır. Bu nedenle prasides unvanlı sivil valiler ve düks ve benzer unvanlı askeri valiler kaldırılmış, Bizans İmparatorluğu yine eski Roma Cumhuriyeti veya Diocletianus’tan önceki Principatus Roma İmparatorluğu sisteminde olduğu gibi yöresel valiler hem yörenin sivil idaresini yüklenmiş hem de yöresel ordu birliklerine savaşta komuta etmiştir.
Thema Sisteminin Kaldırılması
Thema sistemi, Bizans İmparatorluğu’nun küçülmesi ile devamlı şok geçirmiş ve yeni yörelerin ele geçirilmediği, birçok eski yörelerin kaybedildiği ve özellikle sınır bölgelerinde olan yörelerin çoğunun devamlı el değiştirdiği için uygulanması çok zor bir hal almıştır. Diğer taraftan Dördüncü Haçlı Seferi ile Konstantinopolis’i ellerine geçiren ve Latin İmparatorluğu’nu kuran Franklar, bu imparatorluğa bağlı Frank apandaj sistemine benzer Orta Çağ usulü hiyerarşik sistem uygulayarak alt devletler kurmuşlardır. Bu durum da tema sisteminin yıkılmasına bir başka neden oluşturmuştur.
Nihayetinde VI. İoannis, yeni bir reformla çok küçük kalmış Bizans’ın yöresel tema sistemini ortadan kaldırmış ve tam Orta Çağ usulü apandaj sistemine dönüştürmüştür. Bu sistemde yerel idare Orta Çağ’da çok popüler olan “liyej-vasal” ilişkisine dayanmaktaydı.
Thema sistemine göre askerî birliklerin konmuş oldukları yörede boş arazilere veya yeni fethedilen yörelere ve arazilere yerleştirilmesi ve bu arazilerin hemen devlete sadık kişiler tarafından ele geçirilmesi Bizans İmparatorluğu’nun uzun zaman yaşamasına yardımcı olmuştur. Fakat diğer taraftan bu yeni sistem ile sivil sosyetenin askerleşmesi ve sivil kültürün ve sivil kurumların eski güçlerini kaybetmeleri gerçekleşmiştir. Bu nedenle birçok Avrupalı tarihçi tema sisteminin kurulduğu tarihi, Doğu Roma İmparatorluğu için Geç Antik Çağ’ın bitmesini ve Orta Çağ’ın başlangıcını işaret ettiğini kabul etmektedirler.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Henüz yorum yok