Erken Dinasti Mısır’daki Mezar Tören Tekneleri ve Ahak’a Filosu: Abydos Kuzey Keşfinin Akademik Boyutu

Giriş

Antik Mısır medeniyetinin köklerine, yani Birleşim Dönemi’nin (Naqada III fazı) sonu ile Erken Dinasti Dönem‘e (Birinci İkili Krallık ~3100–2890 ö.m.) uzanan bir pencere sunar; bu da arkeolojinin en çarpıcı buluntularından biri olan Umm el-Qaab’taki mezar tören teknelerini merkeze alır. New York Üniversitesi ekibinden Dr. David O’Connor’un yönlendirdiği kazılarla Abydos Kuzey’deki iki kilometrelik alanda ortaya çıkarılan ve yaklaşık on dört teknedan oluşan filonun keşfi, yalnızca Mısır’a değil, Orta Doğu’nun (Kanaan) erken dönem ticari-yönetimsel ilişkilerini de anlamak açısından kritik öneme sahiptir. Bu makalede; bu yapıların arkeolojik tanımları, teknik mekanizmaları, dini-simgesel boyutları ile kronoloji tartışmalarının bilimsel önemine dair akademik bir inceleme sunulmaktadır.

Arkeolojik Buluntuların Tanımı ve Yerleşim Bağlamı

Umm el-Qaab’ta 14 teknelik filonun ortaya çıkışı

Abydos Kuzey’deki kazılar sonucunda tam bir filo halinde yedi on dört tekne (kaynağa göre “on dört”) bulunan grup, mezarlığın yaklaşık iki kilometre kuzeyinde konumlanmıştır; ilk kez Ocak 2001 tarihli New York konferansında O’Connor ile Matthew Adams tarafından sunulan bu buluntu, Erken Dinasti Krallık mezarlığından ayrılmış bağımsız bir alan olarak değerlendirilmiştir. Denizcilik arkeoloğu Cheryl Ward’ın sözlerine dayanarak yapılan açıklamada, eserlerin gösterdiği yüksek düzeydeki teknik beceriden etkilenildiği belirtilmiş ve bu durum yapıların yalnızca sembolik değil, ciddi işçilikle üretilen nesneler olduğunu işaretlemektedir.

Teknik yapılar: boyutlar, malzeme ve çamur kaplama

Teknelerin uzunlukları 18/19 ile 24/27 metre arasında değişmekte olup muhtemelen çamurdan (çamur örme) bir kaplama tarafından örtülmüş durumdadır. Ahak’a’nın tahta panolarında bulunan pigment izleri nedeniyle teknelerin beyaz renge boyandığı düşünülmektedir; burunlarının Nil’e dönük olması da suyla ilişkili ritüel işlevini destekler niteliktedir. Çamur taşından kalıp yapısının bir kısmı, yapıların üzerinde direkler/bayraklar için destek bulunduğunu işaret etmektedir ve bu bulgu seramiklerde betimlenen tekneler ile arkaik tapınak merdiven başlıkları/paletleriyle uyumlu biçimde HK konum 29A kült merkezinde de görülen örneklerle örtüşür. Tekniklerin içi çamurdan kireç taşı bloklarla doldurulmuş olup bazı kayalar model iskele olarak yorumlanmıştır.

Burun yönelimi Nil’e: sedir panoları tartışması

Dıştan sarısı boyalı ahac (ahaç) panolarının sedir aittiğine dair kesin bir kanıt bulunmamaktadır; bunlar delikler aracılığıyla bağlanmış ve aralarında bulunan sazlarla su geçirmez hale getirilmiştir. Bu belirsizlik, yapıların gerçek tekneler mi yoksa tekne biçiminde törensel platform/kalp modellerinin çamur kalıp versiyonları mı olduğuna dair uzun süredir devam eden akademik sorunu yansıtır — O’Connor’un kazılarında da ilk oniki tekenin temizlenmesinden sonra en kuzyedeki örneklerin burunlarının 1980’lerde ulaşılınca “küçük çamurdan örme çevrimin siper köşesi” olarak yanlış yorumlanması bu tartışmanın somut bir örneğidir.

Dini ve Simgesel Boyutlar: Teknenin Mısır Kosmolojisindeki Yeri

Tekne, antik Mısırlıların güneşi temsil eden Ra (Re) tanrısının gece gökyüzünü geçerken kullandığı güneş teknesi mitinin dünyevi yansımasıdır; aynı zamanda ölüler için Nil’in sonsuzluğa taşıyıcı aracı olarak da işlev görür. Erken Dinasti döneminde teknelerin mezar törenlerinde ritüel merkeze yerleştirilmesi — Ahak’a’nın mezarcılığında pigmentli ahac panolarının varlığı bunu destekler niteliktedir — bu nesneleri yalnızca fiziksel ulaşım araçları değil, ölümden sonraki yaşamı ve yeniden doğuşu simgeleyen güçlü dini objeler haline getirir. Bu bağlamda Dahshur’da Orta Krallık dönemine tarihlenen altı tekenin hepsinin yaklaşık on metre uzunluğunda olması ile Eski Krallık’ta Beşinci Dinasti (Sahure, Unas) krallar saraylarında betimlenen teknelerin tamamının “taşınma amaçlı” taşıtlar olduğu gözlemleri arasında net bir ayrım yapılabilir: Erken Dinasti örneklerinde sembolik-ritüel işlev baskındır; geç döneme gelindiğinde ise pratik ulaşım araçları öne çıkar.

Tarihsel Bağlam ve Kronoloji Tartışmaları

Birleşme Dönemi’nden Kanaan ilişkileri

Ahak’a’dan önceki doğrudan öncül Narmer‘in Yakın Doğu (Kanaan) ile güçlü ilişkileri, çeşitli yerlerde özellikle dalgıçlı seramik parçalarında adı bulunan Serekh işaretleri aracılığıyla kanıtlanmıştır. Bu bulgular Mısır’ın birliğini sağlayan liderlerin Orta Doğuya yönelik ticari-yönetimsel ağlara sahip olduğunu gösterir; Lubnan kökenli sert sedir ahacının Umm el-Qaab mezarlarının direk ve kirişi olarak bulunması da bu dönemin daha erken aşamasında ithalat faaliyetlerinin varlığını D.A.I.K.’nın Abydos B(Iry Hor, Ka, Narmer) ve U örneklerinden (özellikle Naqada IIIa2, yaklaşık 3250 ö.m.) izler biçiminde ortaya koymaktadır.

C14 analizi ve krallara atfedilme tartışması

Tekneler uzunluk açısından Khufu’nunkilerden en az 400 yıl eski olmalıdır; Hasekhemwi’ne ait geniş çevirmenin yakınında bulunmalarına rağmen bunların Birinci Dinasti’nin ikinci krallarından olan Horus Ahak’a’ya aittikleri mümkündür — Ahak’a da Umm el-Qaab mezarlarının B19 numarasının sahibidir. On dört teknedeki bir tanesinde seramik ve küçük mühür izleri ele geçirmiştir; burada hiçbir kral adı yer almamakla birlikte, genel izlenim daha çok Erken Birinci Dinasti (Ahak’a) dönemine işaret etmekte olup Geç İkinci Dinasti’ye göre Hasekhemwi döneminde güçlüdür. Tahta kaldırılmadan önce onu güçlendirmek amacıyla akrilik ve mumla işlenmiş çoğu frass haline gelmiştir ki bu bize taşın biçimini ve türünü hakkında fikir vermektedir.

Akademik Sonuç Bölümü: Kazı Kampanyalarının Kapsamı ve Gelecek Perspektifler

Dr. D.O’Connor 1991’de başlattığı çalışmayı Expedition ve Egyptian Archaeology dergilerinde yayımlayarak sürdürmüştür; burada önemli bir kampanya da Erken Dinasti bazı kralların Mezar Sarayları (Talbezirke) bölgenin kuzeyindeki kısmında yapılmış, ayrıca İkinci Dinasti’nin son iki tanesinin çalışmalarına katılmıştır. Tekniklerde bulunan seramiklerin C14 analizi ile mühür izlerinin incelenmesi teknelerin Ahak’a’ya atfedilmesini açıklayıcı biçimde daha fazla bilgi verecektir. Karşılaştırmalı buluntular açısından Helvan’da Z.Saad tarafından arkaik teknelere rastlanmış olup Saqqara’da W.Emary (1957–8) tarafından bir “model mülk” ile mezar töreni tekenesi bulunmuştur — bu örnekler Birinci Dinasti’nin çok erken dönemine aittir, dolayısıyla Ahak’a saltanatına ait olmaları da dışlanamaz. Toplamda Helvan’da dört veya beş tekneli defin bulundu; Abu Roash Tepesi M’de ikisi ve son olarak Kral çevirmelerinin kuzeyindeki Abydos bölgesinde de bazıları ortaya çıkarıldı ki bunlar yeni bulunanların yakınındadır. En ünlü tekne 1954’te Khufu piramidinin güney tarafında bulunmuş olup Ahmed Yussef Mustafa tarafından daha sonra yeniden inşa edilmiştir. Karnak’ta Hatshepsut obeliğini taşımaya yarayan tekenin en az 63 metre uzunlukta olması gerektiği tahmin edilmiştir (bkfr. A.Gottlicher in K.Bard ed., Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, s.728 vd.).

Akademik Değerlendirme ve Kaynakça

Bu buluntular, Erken Dinasti Mısır’ın hem teknolojik yetkinliğini — su geçirmez sedir panoları ile çamur kalıp sistemleri arasındaki sentezde gösterilen ustalık düzeyi — hem de dini-simgesel dünyasında teknenin merkezi yerini bir arada ele alan nadide akademik kaynaklar niteliğindedir. Kronolojisi hâlâ tartışmalı olan yapıların (C14 analiziyle doğrulanması beklenen) Ahak’a dönemine atfedilmesi, Birleşim Dönemi’nin Kanaan ilişkileri ve Lubnan sert sediri ithalatının somut kanıtını sunarken; mezar tören teknesinin ritüel işlevinin geç döneme ulaşırken “taşınma amaçlı” pratik araçlara dönüşmesi ise Mısır medeniyetinde sembol ile fonksiyon arasındaki tarihsel evrimi açık biçimde ortaya koyar.

Kaynakça:
– O’Connor, David & Adams, Matthew — Expedition dergisi makaleleri (Erken Dinasti tekneler üzerine).
– O’Connor, David — Egyptian Archaeology dergisindeki kampanya raporları.
– J.A.R.C.E., cilt 26 (1989) — Erken/Geç İkinci Dinasti kralların Mezar Sarayları çalışmaları.
– Ward, Cheryl — Denizcilik arkeolojisi perspektifinden teknik beceri değerlendirmesi.
– Gottlicher, A. in K.Bard ed., Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, s.728 vd. — Karnak obelikleme tekneleri tahmini uzunluğu üzerine.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/news.htm üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.