Arkeologlar Dünyanın En eski Gemi Batığını Bulmuş Olabilir

Kendiliğinden geminin kendisinden geriye çok az bir şey kalmış olsa da, içindeki yükten—seramik kaplar dahil—araştırma ekibi, batığı tahmini olarak MÖ 2700–2400 yıllarına tarihlendirmiştir.

Bu, yaklaşık 4.500 yıl öncesine karşılık gelir. Bu keşiften önce dünyanın en eski batık gemisi, yaklaşık 4.200 yıl öncesine ait olduğu düşünülen Yunanistan’daki Dokos kıyısındaki bir batıktı.

Sonuçları olgunlaştırmak için yapılacak çok iş var ve sonuçları özetleyen makalenin henüz hakemli bir dergide yayımlanması bekleniyor. Yine de bu keşif, Erken Bronz Çağı‘nda antik Akdeniz bağlantılarına dair anlayışımızı dönüştürebilir.

Burada ve belki daha da erken, bugün bildiğimiz kapsamlı ticaret yollarının temelleri yatmaktadır.

İzleri arama

Akdeniz Üniversitesi’nden (Antalya) Doçent Hakan Öniz, bu kıyı şeridinde onlarca yıldır antik batık gemiler kazmaktadır.

Yerel denizcilerden gelen izler üzerine hareket eden Öniz, 2024 yılında Türkiye’deki Antalya’ın batısındaki Kekova’nın sularında bir batık buldu. Bu yıl başlarında bana ulaşıp, bu batıktan bulunan seramik kaplardan bazılarını tarihlendirmeme yardım edip etmeyeceğimi sordu.

Çöl alanlarında uzmanlaşmış bir arkeolog olarak bu, benzersiz bir deneyimdi. Yeni teknoloji, suyla doymuş kazı yöntemleri ve emek isteyen koruma teknikleri yeni normaldi. Yine de yaşamda yeni beceriler öğrenmek için her zaman bir fırsat vardır.

Geminin kendisinden, su altındaki maruz kalmadan dolayı artık görülmesi için hiçbir şey yok. Yine araştırma ekibi, geminin ve yükünün MÖ 2700–2400 yıllarına ait olduğunu tahmin etmiştir. Ancak kesin tarihlendirme hâlâ görüşülmektedir. Bu ilk belirlemenin her iki yanında daha erken veya daha geç tarihler de mümkündür.

Antik ticaretin bir zaman kapsülü

Bu keşif, yaklaşık 4.500 yıl öncesinin erken ticaret ağlarına dair anlayışımızı yeniden yazmayı vaat ediyor.

Gemi, daha geniş Akdeniz’in ağlar, ticaret ve mal değişimindeki hikâyesinde bir “eksik parça”dır. Bu çağ, Giz piramitleri çağı ve güçlü firavunlarını içerir.

Denizin altında kalanlar, antik ticaretin bir zaman kapsülü niteliğindedir.

Yönü bilinmemekle birlikte, geminin açıkça güney Türkiye kıyıları boyunca seyrettiği görülüyor.

Şu anda iki ada arasında deniz tabanına oturmuş olan geminin, fırtına sırasında sakin sulara sığınmaya çalışmış olması muhtemel. Denizcilerin – muhtemelen Levant bölgesinden kıyı halkından – gemilerinin kayalıklara çarptığı andaki korkuyu hayal etmek mümkün.

Gemiden gelen keresteler uzun zaman önce kaybolmuş olsa da, değerli yükünün kalıntıları Kekova kıyısındaki kayalık yamaça gömülmüştür.

Dalış ekibi, geçen dört ay içinde seramikleri, kayalık su altı yamacına yapışmış yosunlardan temizleyerek çıkarmıştır.

Seramiğe daha yakından bakış

Seramik, plastik gibidir: hiç kaybolmaz ve giderek daha küçük parçalara ayrılır.

Oysa mütevazı seramik kaplar, geçmişe dair pek çok ipucu taşır.

Bu durumda yük; bir zamanlar Akdeniz’in doğu bölgelerinden gelen ürünleri içeren büyük seramik depolama kapları ya da amforaları içeriyordu.

Bu kaplar, iki kulplu, yuvarlak tabanlı, düz tabanlı büyük oval kavanozlardı ve çoğunda kavanozun en geniş kısmının etrafını saran yükseltilmiş yatay bir kil “kemer” bulunuyordu.

Bu kaplar aracılığıyla pek çok bilgiye ulaşmak mümkündü. Buna kavanozların muhtemel menşei ile bölge içinde değiş-tokuş edilen ürünler dahildir.

Önemlisi, kavanozların kendisinin şekli ve yapım tekniği, yükün tarihini belirlememize yardımcı oluyor. Bu bağlamda, bu diğer seramiğin ve geminin tarihinin de dahil olmasıyla birlikte.

Daha büyük resim

Sonraki dönemlerle karşılaştırıldığında, MÖ üçüncü bin (3000–2000) boyunca Akdeniz’in doğusunda ticaret ve değiş-tokuş iyi anlaşılmamıştır.

Bu dönemin deniz yolculukları, Mısır metinleri, seramik kaplar ve antik mezarlardan gelen ham maddelerden bilinmektedir.

Geminin kayalıklara çarptığıyla aynı dönemde, antik Mısırlılar, Lübnan’daki Byblos limanı üzerinden Akdeniz’in doğusunda ticaret yapıyordu.

Egypt’in temin edemediği sedir ağacı, kalay/kurşun, yağlar, ağaç reçineleri, lal ve gibi tüm malzemeler Mısır devleti tarafından ithal edildi.

Son bilimsel araştırmalar, gümüşün M.Ö. 2600 civarında Mısır devleti tarafından edinildiğini ortaya koyuyor. Analizler, bu gümüşün modern Atina’nın doğusundaki Lavrion madenlerinden temin edildiğini gösterdi.

Mısır gemilerinin bu yolculuğu gerçekleştirmesi olası görünmese de, Kekova gemisi gibi tekneler, genişletilmiş bir uluslararası denizcilik ağını oluşturmanın bir parçası olarak bu rotayı kullanmış olabilir.

Pırlantaların içinde ne vardı? Dikkat çekici olan, artık çıplak gözle görülebilir artıkların hâlâ orada olmasıydı. Yine, bilimsel analizler bekleniyor ancak bunlar Mısır metinlerinde bahsedilen ürünlerden biri olabilir; muhtemelen zeytinyağı, şarap veya ağaç reçinesi.

Gemi, seramiklerini yolculuğu boyunca birkaç limandan edinmiş olabilir. Araştırmanın bu aşamasındaki en iyi değerlendirmemiz, bu “kemerli” kavanozların (veya onları yapmada kullanılan çinilerin) Orta Ürdün Vadisi’nden kaynaklanmış olabileceği.

Türkiye’nin güney kıyısı, antik gemi enkazlarıyla dolu. Deniz arkeolojisi nispeten yeni bir olgu olsa da, dünyanın en ünlü enkazlarından bazıları burada bulundu. Bu suların içinde başka hangi sırlar saklı.

Bu makalenin dayandığı araştırmayı, Antalya’daki Akdeniz Üniversitesi Sanat Fakültesi’nin Akdeniz Sualtı Kültürel Mirası Araştırmaları Bölümü Başkanı ve Kültürel Mirasın Restorasyonu ve Korunması Bölümü’nden Doçent Hakan Öniz yönetti.