Bizans İmparatorluğu: Byzantine Empire | History, Geography, Maps, & Facts | Britannica

Bizans İmparatorluğu (Bizans)

Giriş

Bizans İmparitorluğu, başkenti Konstantinopolis olan ve MÖ 27’den MS 1453’e kadar varlığını sürdüren Roma İmparatorluğunun doğu eyaletleri olarak adlandırılan, Antik Çağ ile Orta Çağı birbirine bağlayan bir imparatorluktu. Bizanslılar kendilerini Romalı sayarlardı; dolayısıyla bu devletin kurucusunu MÖ 27’de Roma İmparatorluğunu kuran Augustus’tan izlemek mümkündür ve yıkılışı da MS 1453’teki Konstantinopolis’in Osmanlılar tarafından fethiyle gerçekleşmiştir. Ancak Bizans toplumunun kendine has bir kimliğe sahip olması, bu devletin Roma İmparatorluğunun doğrudan bir devamı olarak görülmesini zorlaştırır; dolayısıyla tarihsel araştırmacıların çoğu imparatorluğu kuruluşundan yıkılışına kadar tek ve kesintisiz bir devlet gibi değerlendirmek yerine Bizans İmparitorluğu ile Roma İmparatorluğunu iki ayrı devlet olarak ele almayı tercih eder.

Etimoloji

“Bizans” adı, Antik Yunan’da Marmara Denizi’nin kuzey kıyısında kurulan ve daha sonra Konstantinopolis’in temellerinin atıldığı yer olan Bizantion şehrinin adından gelir. Bu şehir efsaneye göre Megara’lı bir göçmen olan Byzas tarafından kurulmuş; dolayısıyla “Bizans” adı, imparatorluğun kuruluşunu Bizas’a dayandıran çağdaş tarih yazımının etkisiyle ortaya çıkmıştır.

Tarihçe

Erken Dönem (MS 324–717)

Roma İmparitorluğu’nun doğu eyaletleri, Roma devletinin iki parçaya bölünmesinden sonra ayrı bir idari yapı altında toplanmıştır; bu süreç MS 285’de imparator IV. Diocletianus’un yönetimi sırasında başlamıştır. Konstantinopolis’in kuruluşundan kısa bir süre önce, MS 313’te İmparator I. Constantinus (Büyük Konstantin), Milani Kararnamesi ile Hıristiyancılığı yasal din olarak tanıtmış; bu durum Bizans toplumunun kiliseye olan bağlılığının temellerini atmıştır.

MS 324’te Büyük Konstantin, Roma İmparitorluğunun doğu eyaletlerinin başkenti olarak eski Yunan şehri Bizantion’u yeniden kurmuş ve adını kendisinden alarak “Yeni Roma” (NovaRoma) ilan etmiştir. Bu şehir daha sonra Konstantinopolis (“Konstantinus’un Şehri”) olarak anılmıştır; ancak halk arasında bu yerleşim yeri, imparatorun doğrudan emriyle MS 330’da resmen başkent haline getirilinceye kadar “Sadece Kent” (Hē Pōlis) adıyla bilinirdi.

Konstantinopolis’in kuruluşundan kısa bir süre sonra İmparator I. Constantinus, Hıristiyancılığın kilise yönetiminde öne çıkan ilk sorunlardan biri olan Arianizm’i ortadan kaldırmak için MS 325’te Nikea’daki (İznik) ilk ekümenik konsili toplamıştır; bu konsil, Roma İmparitorluğunun doğu eyaletlerindeki Hıristiyan kiliselerinin birleşmesi amacıyla düzenlenmiştir.

MS 395’te imparator IV. Theodosius’un ölümüyle birlikte Roma İmparitorluğu kalıcı biçimde ikiye bölünmüş; bu tarihten itibaren Bizans İmparatorluğu, BatıRoma’nın MS 476’da yıkılışına kadar adien varlığını sürdürmüştür.

Orta Dönem (MS 717–867)

Bizans’ın ilk orta döneminde imparatorluğun toprak kaybetmeye başlaması, devletin kilise ile devlet arasındaki ilişkide belirgin bir değişim yaşanmasına yol açmıştır; bu dönemde Bizans İmparitorluğu’nun dini kimliği giderek daha da güçlenmiştir. MS 726’da I. Leon (İkonoklast), imparatorluğun Hıristiyancılığın kilise resimleri kullanmasını yasaklamasıyla, ikonoklazm olarak adlandırılan bir hareketi başlatmıştır; bu karar Bizans toplumunda derin bölünmelere yol açmış ve MS 730’larda İtalya’daki Papa’nın imparatorluk otoritesinden ayrılmasına neden olmuştur.

MS 843’te ikonoklazm hareketinin sonlandırılmasıyla, kilise resimlerinin kullanımı yeniden meşru sayılmış; ancak bu gelişme Bizans toplumunda bir dizi yeni dini çatışmanın da kapısını açmıştır. MS 1054’e kadar süren bu bölünmeler sonunda Roma Kilisesi ile Ortodoks Kilisesinin birbirinden ayrılmasıyla, Hıristiyancılığın doğu ve batı olarak ikiye ayrılması gerçekleşmiştir; dolayısıyla Bizans İmparitorluğu’nun kiliseyle olan bağları, Orta Çağ Avrupasındaki Katolik dünyası ile Ortodoks dünyasının ayrılaşmasında belirleyici bir rol oynamıştır.

Geç Dönem (MS 867–1204)

Bizans’ın geç dönemine damga vuran bu gelişme, imparatorluğun sınırlarının yeniden genişlemesiyle birlikte kilise ile devlet arasındaki ilişkinin yeniden güçlenmesi şeklinde ortaya çıkmıştır. MS 867’de tahta çıkan I. Basilios (Makedonya Hanedanı’nın kurucusu), Bizans İmparitorluğu’nun topraklarını Doğu’ya doğru genişleterek imparatorluğun sınırlarının eski gücüne ulaşmasını sağlamıştır; bu dönemde imparatorluk, Ortodoks Hıristiyancılığının yayılmasına da öncülük etmiştir.

MS 1025’te IV. Basilios’un (Basilios Makrenos) ölümüyle birlikte Bizans İmparitorluğu’nun en geniş sınırlarına ulaşmış; ancak bu tarihten itibaren imparatorluğun toprak kaybetmeye başlaması, devletin askeri ve idari yapısında önemli reformların yapılmasını zorunlu kılmıştır. MS 1071’de Malazgirt Meydan Muharebesi’nde Selçuklular’a yenilen Bizans İmparitorluğu, Anadolu’nun büyük bir kısmını kaybetmiş; bu durum imparatorluğun demografik ve ekonomik yapısını derinden etkilemiştir.

Son Dönem (MS 1204–1453)

Bizans’ın son döneminde imparatorluk, Haçlıların Konstantinopolis’in fethiyle ciddi bir darbe almıştır; MS 1204’te dördüncü haçlı seferinde Latinler tarafından ele geçirilen kent, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca Latin İmparitorluğu’nun başkenti olarak kullanılmıştır. MS 1261’de VIII. Michael (Paleologos Hanedanı’nın kurucusu), Konstantinopolis’i geri alarak Bizans İmparitorluğunu yeniden kurmuş; ancak bu tarihten itibaren imparatorluk, giderek daralan sınırları ve zayıflayan askeri gücüyle varlığını sürdürmek zorunda kalmıştır.

MS 1453’te II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmet), Konstantinopolis’i fethederek Bizans İmparitorluğunun sonunu getirmiştir; bu olay, Orta Çağ’ın kapanıp Yeni Çağ’ın başlamasının simgesel bir işareti olarak kabul edilir ve Balkanlar ile Anadolu’daki Ortodoks Hıristiyancılığının Osmanlı İmpartorluğu altında yeniden örgütlenmesine zemin hazırlamıştır.

Kültür

Bizans toplumunda kiliseyle devlet arasındaki yakın bağ, kültürel hayatın da biçimlendirilmesinde belirleyici bir rol oynamıştır; dolayısıyla Bizans sanatının ve mimarisinin en önemli örnekleri, genellikle dini amaçlı yapılar olarak ortaya çıkmıştır. Ayasofya (Hagia Sophia), MS 537’de I. Justinianus’un emriyle inşa edilen ve uzun süre dünyanın en büyük kilisesi sayılan bu eser, Bizans mimarisinin taşıyıcı kemeri (kemer) ve kubbesinin mükemmel birleşimini yansıtır; dolayısıyla Ayasofya’nın yapısı, sonraki dönemlerde İslam mimarisinde de önemli bir kaynak olarak değerlendirilmiştir.

Bizans edebiyatı, esas olarak Yunanca dilinde üretilmiş ve bu nedenle Bizans edebi mirasının büyük bir kısmı Antik Yunan düşüncesinin devamı niteliği taşır; ancak imparatorluğun kendi özgün konılarını işleyen eserler de oldukça önemlidir. MS 6–15. yüzyıllar arasında yazılan metinlerin çoğu, hem dini hem de dünyevi konuları kapsamakta ve bu sayede Bizans toplumunun entelektüel hayatına dair kapsamlı bir resim sunmaktadır.

Miras

Bizans İmparitorluğu’nun mirası, özellikle Ortodoks Hıristiyancılığının Balkanlar ve Doğu Avrupa’daki yayılmasında belirleyici bir rol oynamıştır; dolayısıyla Rusya gibi ülkelerdeki Ortodoux kiliseleri, kendilerini Bizans’ın kültürel mirasının devamı olarak görürler. MS 1453’ten sonra da süren bu etkileşimle birlikte, Rus Ortodoks Kilisesi’nin “Üçüncü Roma” iddiası ortaya çıkmış; dolayısıyla Moskova’daki kilise mimarisinin Bizans kaynakları oldukça güçlüdür.

Bizans’ın hukuk sisteminden gelen miras da önemli bir yer tutar; MS 529–534’te I. Justinianus’un emriyle derlenen “Roma Hukuğu” (CorpusIurisCivilis), Orta Çağ Avrupasında ve sonraki dönemlerdeki Batı hukuk sisteminin temelini oluşturmuştur. Dolayısıyla Bizans’ın hukuki mirası, modern Avrupa devletlerinin hukuk sistemlerine dolaysız da olsa etkisini sürdürmektedir.

Kaynakça

Britannica Ansiklopedisi, “ByzantineEmpire”, https://www.britannica.com/topic/Byzantine-Empire (erişim tarihi: 14 Mayıs 2025).

Not: Metin içinde yer alan “Ask Anything Quick Summary” ve fotoğraf alıntıları gibi arayüz öğeleri, kaynak metindeki biçimsel kırımlardan oluşmaktadır; anlam bütünlüğünü korumak adına çeviriye dahil edilmemiştir.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.