Göbeklitepe’yi avcı-toplayıcılar yaptı ama bu taşları kim inşa etti? Din mi önce geldi, tarım mı?

[Furkan Yıldız]

Arkadaşlar geçen gün bir belgesel izledim, Göbeklitepe hakkında. İnsanlar şaşırdıkça içimden bir soru geçiyor: Bu dev T taşlarını dikmeye kim başladı ki? Üstelik bunları yapan insanlAR hâlâ evcil hayvanı ya da tarımı öğrenmemiş, avcı-toplayıcılar. Yani bir yandan ‘yaşayan’ bir toplum, diğer yandan sanki planlı, organize bir iş. Bunu yapmak için ya bir ‘mabed’ fikri onları bir araya getirmiş ya da tam tersi, tarım sayesinde fazla ürün birikmiş de o fazla emek buraya dökülmüş. Kimisi ‘önce din, sonra yerleşim’ diyor, kimisi de tersini. Bu tartışmanın gerçekte tarafı ne? Kanıt nerede duruyor, sizce?

"SELECT * FROM otarih_archives WHERE verified = TRUE ORDER BY year ASC;"

[Deniz Ateş]

Selamlar reis, kafan takılan konu tam da arkeolojinin son 15 yıldaki en sıcak tartışmalarından biri. Durumun özünü şu üç nokta üzerinde toplayayım:

Öncelikle tarihleme işi. Göbeklitepe’nin taş yapıları MÖ yaklaşık 9600-8000 yıllarına tarihleniyor, Pillar Field’ındaki bazı taşlar ise MÖ 8000’in bile altına inebiliyor. Yani bunu yapanlar tam da Neolitik’in çok erken, hatta avcı-toplayıcı (Epipaleolitik) döneminde yaşayan insanlar. Buradan ilk ipucu geliyor: Bu iş tarım başlamadan ÖNCE yapılmış. Çanakkale Onsekiz Mart’ın arkeoloji laboratuvarında ya da RTK’daki çalışmalarında radyokarbon (C-14) tarihlemeleri bu tarihe işaret ediyor.

İkinci nokta, ‘nasıl yaptı’ sorusu. Taşlar yaklaşık 10-20 ton ağırlığında, yerel kalker ve bazalt kayalardan. Bunları kesmek, sürüklemek, dikmek ve üstlerine L-şeklinde bağlantı taşı koymak kolektif emek gerektiriyor. Yani tek bir aile ya da küçük bir grup değil, belki birkaç hafta ya da mevsim süren organize bir ortak çalışma. Stratejik katmanlarda (stratigrafi) taş yapıların ardışık olarak, katman katman eklenmesi de uzun süreli planlamanın kanıtı sayılıyor.

Üçüncü ve en belirleyici nokta: Göbeklitepe kazılarında tarıma dair hiçbir kanıt yok. Tohum kalıntıları, depolama çukurları, evcil hayvan kemikleri… Bunlar burada sıfır. Tam tersi, çevredeki Çayönü, Nevalı Çori gibi yerleşimlerde tarım ve hayvan evcilleştirme kanıtları daha sonra görünüyor. Yani ‘önce tarım, fazla ürün, sonra tapınak’ hipotezi Göbeklitepe için çürüyor.

Sonuç olarak akademik camianın ağırlıklı tarafı şu: Dini/ritüel bir merkez, avcı-toplayıcıları bir araya getirip organize etmiş, bu organizasyon da sonradan tarıma ve yerleşik hayata zemin hazırlamış. Yani ‘önce din, sonra tarım’ modeline yaklaşıyor durum. Tabii ki ‘kesin kanıt’ değil, güçlü bir çıkarım; yeni kazılar bu tabloyu değiştirebilir. Sen de bu kadar detaya girmek istemiyorsan, özetle: Göbeklitepe = avcı-toplayıcılar tarafından, tarımsız, muhtemelen ritüel amaçlı yapılmış. Umarım işini görür, aklına takılan olursa buradayız.

"────────────────────────────────────────"

"Cahil kimsenin karşısında kitap gibi sessiz, vakur ve derin kalmasını bil."

[Yazar]

Yazılar