Yaklaşık 22 milyon yıl önce meydana gelen bir volkanik patlama, gençlik dönemindeki And Dağları’nın bir anını dondurarak bu sarp sıranın yavaş ve düzenli biçimde oluştuğunu ortaya koydu. Şimdi yayımlanan yeni bir çalışma, bu bölgedeki volkanik tortuların altında kalan arazinin, keskin tepelerden çok yuvarlak eteklikleri kapsadığını göstererek dağların nasıl yükseldiğine dair ipuçları veriyor.
Patlama bugünkü kuzey Şili’de yer alan Lauca Kalderası’ndan çıktı ve manzarayı ignimbrite olarak bilinen bir oluşumla kapladı. Bu kayaç, kayalık, volkanik gaz ve kül karışımından oluşan ve bir brotilen tsunami gibi manzaranın üzerinden süzülen piroklastik akışın ardından geride kalan malzemedir. Piroklastik akış, M.S. 79’da Vezüv Yanardağı’nın patlamasının ardından Roma şehri Pompeii’yi gömmüş ve binaları korumuştur.
Volkanik örtünün altındaki arazi
Bugünkü Şili topraklarında gerçekleşen bu patlamanın, And’lerin üzerinde biriktirdiği ignimbritin altında kalan manzarayı yeniden inşa eden çalışma, 11 Eylül’de yayımlanan bulgularla dağların oluşumuna dair yeni bir bakış açısı sunuyor. Araştırmacilar, volkanik patlamanın bu devasa biriktirmesinin yuvarlak eteklikleri gömmüş olması gerektiğini, keskin ve sarp tepeleri değil, çünkü böyle büyük hacimli bir piroklastik akışın öyle dik arazileri yok edeceğini belirtiyor. Çalışma, volkanik patlamanın ardında bıraktığı tortuların altında kalan manzaranı yeniden inşa etme konusunda benzersiz bir fırsat sunduğunu vurguluyor.
Yükselme hızının hesaplanması
Adams ve arkadaşları yeni makalelerinde, Lauca Kalderası’ndan çıkan volkanik akışın orijinal eğiminin yaklaşık 1.5 derece olduğunu yazdı. Araştırmacilar ayrıca bölgedeki kayaların ne kadar hızlı yükseldiğini anlamak için arazinin aşındırmasını hesapladı; bu da okyanus Nazca Platosu’nun Güney Amerika kara kabuğunun altına sürtünerek And’lerin nasıl oluştuğunu gösteriyor. Araştırmacilar, patlamadan önce kabuğun yükselmesinin milyon yılda en fazla 0,16 mil (0,26 kilometre) olduğunu buldu; bu oldukça yavaş bir süreçtir. Bu bulgu, belirli minerallerin oluşumu aracılığıyla belirli bir kayanın kabuk üzerinden yüzeye yaklaşmasının ne kadar sürdüğünü belirleyen önceki çalışmalarla uyumludur.
Yavaş ama düzenli hipotezi
Adams, And’lerin 40 veya 50 milyon yıl boyunca yavaş ve düzenli büyüdüğü ya da son derece yavaş yükselip ardından son altı-on milyon yılda ani olarak ortaya çıktığına dair tartışma olduğunu belirtti. Bulgularımızın bu tarihin büyük bir bölümünü kapsadığını ve yavaş ama düzen hipotezini desteklediğini ekledi. Araştırmacilar, aynı yöntemin dünya çapındaki diğer dağ sıralarına da uygulanabileceğini vurguladı.
Volkanik patlamanın tarihi dondurma gücü
Londra Üniversitesi’nden jeomorfoloji uzmanı Adams, Pompeii’nin volkanik patlamaların insan tarihinde bir anı nasıl dondurabildiğini gösterdiğini belirtti. Bu çalışmanın da çok daha büyük patlamaların Dünya tarihindeki anları dondurabileceğini, bütün manzaraları volkanik tortuların altına gömmüş ve dağların oluşumuna dair ipuçlarını korumuş olduğunu vurguladı. Adams, gömülü manzarayı kazarak göremesek de volkanic örtünün şeklini ve nehirlerin dağları nasıl şekillendirdiğine dair bildiklerimizi kullanarak altında kalanı çıkarabileceğimiz belirtti.
Bulguların bilimsel dayanağı
Çalışma, Science Advances dergisinde yayımlanan “Landscapes buried beneath large-volume ignimbrites reveal preeruptive uplift rates” başlıklı makaleye dayanıyor. Makaleyi Brian A. Adams, F.J. Cooper, C. Walsh ve K.V. Cashman kaleme aldı. Araştırmacilar, bu tür hacimli volkanik biriktirmelerin altında kalan manzaraların, patlamadan önceki yükselme hızlarını ortaya çıkarabileceğini vurguladı. Bu yaklaşım, And’lerin oluşum tarihine dair uzun süredir devam eden tartışmalara somut kanıtlar sunarak jeolojik araştırmalarda yeni bir yöntem sunuyor.
1 yorum