Orta Çağ Ermenistan Kalesinde Bulunan 40’dan Fazla Tonir: Antik Pişirme Teknolojisinin Arkeolojik İzleri ve Etnoarkeolojik Okuması

Merkez Ermenistan’ın Aruch köyü sınırları içinde, yüzyıllar boyunca bir kale olarak kullanılmış yapıların içine kazı ekibi, 40’dan fazla dikey pişirme odunu — yerel adıyla “tonir” — ortaya koydu. Bu bulgu, tek bir nesne keşfi değil; bir medeniyetin günlük yaşamını, enerji yönetimini ve malzeme bilimini aynı anda okumamızı sağlayan katmanlı bir arkeolojik veri setidir. Tonirlere dair yeni çalışma, Journal of Archaeological Science: Reports‘ta yayımlandı.

Teknik Arka Plan ve Temel Sebepler

Kazılar 2022 ile 2025 yılları arasında, alanın üçüncü bölgesinde (Area 3) yüksek kale yapısının iç kısmında yürütüldü. Araştırmacılar yalnızca ocakları değil; zemin katmanlarını, duvar izlerini, depolama alanlarını, seramik parçaları, hayvansal kalıntıları ve bitkisel artıkları da sistematik biçimde kaydetti. Bu çoklu veri yaklaşımı, tek başına bir “pişirme yeri” olarak görülebilecek yapıların aslında yaşamın, işin ve enerji kullanımının içine nasıl yığıldığını gösterir.

Tonirin teknik özelliği, basit bir ateş yakma kutusu olmaktan öteye geçer. Derin dikey bir odacığa sahip olan bu yapılar, çoğu zaman zemin seviyesinin altında ya da kısmen gömülü biçimde konumlandırılırdı. Odacığın alt kısmında bulunan yan kanallar, alevin oksijen alımını düzenler ve yakmanın kontrolünü sağlar. Bu tasarım, antik çağlarda metalurjiye benzer bir hava yönetimi mantığını — bugünkü terimle “hava kanallama” (airflow channeling) — örneğine dönüştürür.

Buluntuların sayısının 40’ı aşması, aynı anda 40 ocakta pişirme yapıldığı anlamına gelmez. Çoğu tonir daha sonraki dönemlere aittir: geç Orta Çağ‘dan erken modern ve modern döneme kadar uzanan bir sürekliliği yansıtır. Bazıları eski ocakların yerini alır; bazıları yeni zemin katmanları tarafından kesilir ya da yeni duvarlar altında kalır. Bu durum, yapıların tek seferde değil, tekrarlanan döngülerle — inşaat, ateşe verme, temizlik, onarım, değiştirme, terk ve dolma — yeniden üretildiğini gösterir.

Tarihsel olarak sabitlenebilir örnekler, uygulamanın ne kadar uzun sürdüğünü ortaya koyar. Tonir 9 ve 12, 14. ve 15. yüzyıllara; Tonir 2, 3 ve 4 ise büyük ölçüde 17. ve 18. yüzyıla ait depolama katmanlarıyla ilişkilendirilir. Diğer ocakların ise 19. ve erken 20. yüzyılda kullanıldığı görülmüştür.

Karşılaştırma ve Donanım Parametreleri

Aşağıdaki tablo, tonirlerin teknik tasarımını, malzeme seçimini ve kullanım biçimini modern benzer yapılarla karşılaştıran parametrik bir çerçeve sunar. Bu okuma, antik pişirme teknolojisinin aslında sürdürülebilir enerji yönetiminin ilk örneklerinden biri olduğunu anlamamızı sağlar.

Çözüm Adımları ve Teknik Analiz

Araştırmacıların bulgularını yorumlarken dikkat ettiğimiz en kritik nokta, “her buluntu bir yemek listesi değildir” uyarısıdır. Tohumlar, kemikler, kül ve seramik ocak içinde ateşlenirken, temizlenme sırasında, atık bırakırken ya da çökme ve sonradan dolma aşamalarında da girebilir. Bu nedenle araştırmacılar, bu malzemeleri yalnızca “bu ocakta ne pişmiş” sorusuna değil; daha geniş bir besin üretimi ve yakıt yönetimi çerçevesine bağlamıştır.

Bu bağlamda uygulayıcılar için üç temel okuma adımı öne çıkar:

1. Katmanlı Tarihleme (Stratigrafik Okuma): Her tonirin hangi zemin katmanı altında ya da üstünde konumlandığını belirleyerek, yapının hangi döneme ait olduğunu ve önceki ocakların yerini mi aldığını tespit etmek gerekir.

2. Yakıt Analizi (Fuel Provenance): Beş tonir bağlamından alınan örneklerde tahıllar, meyveler, tarım artıkları, gübre ve diğer yanık malzemeler bulundu. Tonir 9 ve 12 buğday, arpa, yulaf, pirinç, çavdar, üzüm ve diğer meyveler üretirken; Tonir 2 ve 4 büyük miktarlarda sığır gübresiyle az tohum içeriyordu — bu da sığırların başlıca yakıt kaynağı olduğunu gösterir.

3. Etnoarkeolojik Karşılaştırma (Ethnoarchaeological Comparison): Araştırmacılar, modern Ermeni hanehalklarında hala lavash, et ve diğer gıdalar için kullanılan seramik ve çimento tonirleri gözlemledi. Bu gözlemler, ocak yapısını, hava akışını, ateş kontrolünü ve onarım yöntemlerini anlamaya yardımcı oldu.

Bu yaklaşımın güçlü yanı pratik bir çözüm sunarken, dikkat edilmesi gereken zayıf nokta da aynı zamanda ortadadır. Araştırmacılar, modern gelenekleri doğrudan Orta Çağ Aruch’u kanıtlayan delil olarak kullanmamaya çağırıyor. Tarihsel ve halk kaynakları toniri beslenme, misafirperverlik, hane devamlılığı ve toplumsal işbirliğiyle ilişkilendirse de, bu kayıtlar geçmiş davranışlar hakkında soruları çerçevelememizi sağlar; Aruch’taki aynı anlamların var olduğunu kanıtlaamaz.

Bazı kanıtlar başka kullanım biçimlerine de işaret eder. Alan 3’ün metal işçiliği yapılan bölümlerinde çürük taş ve ağır yanık katmanlar görülür. Bu, bazı tonirlerin yakınında ara sıra yüksek sıcaklıklı işlemlerin yapıldığı ihtimalini doğurur; ancak kanıt, herhangi bir ocak için metalurjik fırın olduğunu kesin biçimde ispatlamaz.

Tüm bu gelişmeler ışığında, Aruch’taki tonirlere bakarken yalnızca “eski ocaklar” olarak değil; bir medeniyetin enerjiyi nasıl yönetdiğini, malzemeyi nasıl dönüştürdüğünü ve yaşamı nasıl yeniden ürettiğini gösteren canlı bir teknoloji arşivi olarak okumak daha doğru olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru: 40’dan fazla tonir bulunuşu, aynı anda o kadar çok ocakta pişirme yapıldığı anlamına mı gelir?

Cevap: Hayır. Tonirlerin çoğu geç Orta Çağ’dan modern döneme uzanan daha sonraki aşamalara aittir. Bazıları eski ocakların yerini alır, bazıları yeni zeminler tarafından kesilir ya da yeni duvarlar altında kalır. Bu nedenle sayı, eşzamanlı kullanımın değil, uzun süreli tekrarlanan kullanım döngüsünün göstergesidir.

Soru: Tonirlerin yakıtı neydi ve bu nasıl belirlendi?

Cevap: Beş tonir bağlamından alınan örneklerde tahıllar, meyveler, tarım artıkları, gübre ve diğer yanık malzemeler bulundu. Tonir 9 ve 12 buğday, arpa, yulaf, pirinç, çavdar, üzüm ve diğer meyveler içerirken; Tonir 2 ve 4 büyük miktarlarda sığır gübresiyle az tohum barındırıyordu — bu da sığırların başlıca yakıt kaynağı olduğunu işaret eder.

Soru: Tonirlerin yalnızca yemek pişirmede mi kullanıldığı kesin midir?

Cevap: Kesin değildir. Ana kullanım beslenme olarak görülmektedir (lavash ekmeği, kaplarda yemek hazırlama, et kavurma). Ancak Alan 3’teki çürük taş ve ağır yanık katmanlar metal işçiliğine işaret eder; bu da ara sıra yüksek sıcaklıklı işlemlerin yapıldığı ihtimalini doğurur. Yine de kanıt, herhangi bir tonirin kesin biçimde metalurjik fırın olduğunu ispatlamaz.

Soru: Modern Ermeni tonirleri Orta Çağ Aruch’u kanıtlar mı?

Cevap: Kanıtlaamaz. Modern gözlemler ocak yapısı, hava akışı ve onarım yöntemlerini anlamaya yardımcı olsa da, araştırmacılar bunları doğrudan geçmişe aktarılacak delil olarak kullanmamayı önerir. Tarihsel ve halk kaynakları toniri beslenme, misafirperverlik ve toplumsal işbirliğiyle ilişkilendirse de, bu anlamların Aruch’ta da aynı biçimde var olduğunu kanıtlayamaz.

Önemli Teknik Kavramlar

Tonir: Orta Doğu ve Güney Kafkas geleneklerinde kullanılan derin dikey odacıklı, üstten girişli kil pişirme odunu. Zemin seviyesinin altında ya da kısmen gömülü konumlandırılır; alt kısımdaki yan kanallarla hava akışı yönetilir.

Etnoarkeoloji: Mevcut yaşayan toplulukların malzeme ve teknoloji kullanımını inceleyerek, geçmiş arkeolojik buluntuların yorumlanmasına dayanak oluşturan disiplin. Aruch çalışmasında modern tonir gözlemleri bu okumayı desteklemiştir.

Kilçe Malzeme (Clay-rich Material): Tekrarlı ısınma-soğuma döngülerine dayanıklı, ancak termal şoka maruz kaldığında çatlağa ve onarım gerektirmeye eğilimli olan kil bazlı hamur. Tonirlerin yapımında ve sürdürülmesinde temel rol oynar.

Stratigrafi: Yer altı katmanlarının üst üste yığılışını inceleyen yöntem; her katmanın hangi döneme ait olduğunu belirleyerek buluntuların kronolojik sırasını kurar. Aruch tonirlerinin tarihlenmesinde temel araçtır.