Sınır Anlaşmazlıkları Amerika’nın En Kanlı Savaşı Nasıl Ateşledi: Üçlü İttifak Savaşı

19. yüzyılın ortalarında, sınırları belirsiz ve egemenliği hassas durumda olan bağımsız devletlerden oluşan Güney Amerika’da, 1864’ten 1870’e kadar süren sınır anlaşmazlıkları Üçlü İttifak Savaşı’nı (Paraguay Savaşı) tetikledi. Brezilya İmparatorluğu, Arjantin Cumhuriyeti ve Uruguay Doğu Cumhuriyeti’nden oluşan ittifakın karşı tarafında yer aldığı savaş, tarihin en kanlı devletlerarası çatışması olarak kayıtlara geçti. Belirsiz sömürgeci dönem anlaşmaları, nehir navigasyon hakları ve bölgedeki siyasi iktidar mücadelesiyle beslenen çatışma, Paraguay nüfusunun neredeyse bir kuşağını yok etti ve Güney Amerika jeopolitiğini kökten değiştirdi.

Savaşın temelleri, İspanyol ve Portekizli sömürmecilerin bölgeyi fethettiği döneme dayanan belirsiz anlaşmalara dayanıyordu. 1494 yılında imzalanan Tordesillas Antlaşması ile 1777’de imzlanan San Ildefonso Antlaşması, geniş vahşi doğrunu kapsayan haritalar üzerinde çizgiler belirlemişti. Ancak bu çizgiler, arazide sınırları belirlemeyi zorlaştıran nehir ve dağ gibi muğlak, belirsiz coğrafi işaretlere dayanıyordu. Portekiz ve İspanya bölgeden ayrıldıktan sonra ortaya çıkan yeni devletler, eski idari haritalara dayalı sınırlar belirlemeye çalışırken çeşitli sorunlarla karşılaştı.

Sömürgeci Dönem Anlaşmaları Sınır Çatışmalarını Tetikledi

Meselenin özünde, İspanyol ve Portekiz sömürmeciliğinin mirası olan belirsiz anlaşmalar yatıyordu. 1494 Tordesillas Antlaşması ile 1777 San Ildefonso Antlaşması, geniş bölgeleri kapsayan haritalar üzerinde çizgiler belirlemişti. Ancak bu sınırlar, arazide kolayca tespit edilemeyen nehir ve dağ gibi muğlak coğrafi işaretlere dayanıyordu. Portekiz ve İspanya bölgeden ayrıldıktan sonra, eski idari haritalara dayalı sınır belirlemeye çalışan yeni devletler bir dizi sorunla karşılaştı.

Gerginlik, hem Brezilya’nın hem de Paraguay’ın Mato Grosso bölgesinin belirli kısımlarını iddia etmeye başlamasıyla tırmandı. Bu arada Arjantin ve Paraguay, Misiones eyaleti ile sulu Gran Chaco bölgesinin bir kısmını ortaklaşa idia ediyordu. Karadeniz’e çıkışı olmayan (denize out) Paraguay için bu sınır çatışmaları egemenliğini tehdit ediyordu; çünkü ülkenin uluslararası pazarlara erişimi, tartışmalı bölgelerde yer alan Río de la Plata ve yakınlarındaki nehirlerin navigasyonuna büyük ölçüde bağıldı.

1862 yılında Francisco Solano López, babasından başkanlık görevini devraldı ve yaklaşık 28.000 kişilik düzenli bir ordu miras aldı. Hızla orduyu büyüttü ve vatandaşları zorla askere alarak sayıyı artırdı. Komutasındaki büyük orduyla López, Paraguay’ın bölgede baskın bir güç olmasını hedefledi.

Karadeniz’e Çıkışı Olmayan Paraguay Gerginliği Tırmandı ve Brezilya’yı İstila Etti

Denize çıkışı olmayan Paraguay, Uruguay’daki dostane hükümete güvendi. Bu strateji, su yolları üzerinden Atlantik ticaret yollarına erişimi korumaya yardımcı oluyordu. Uruguay’ı siyasi bir müttefik olarak sahip olmak ise bölgenin iki güçlü komşusu Brezilya ve Arjantin’in gücünü dengelemeye katkı sağlıyordu.

Bu nedenle, Uruguay’da iç savaş çıktığında iktidardaki Blanco partisi, Paraguay liderinden askeri ve diplomatik yardım istedi. López, Blancos ile muhalefetteki Colorado Partisi arasında arabuluculuk yapmayı kabul etti; ancak hem Arjantin hem de Brezilya bu çabalara aldırmadı. Her iki ülke de Paraguay’ı bölge işlerine karışması uygun olmayan küçük bir devlet olarak görüyordu.

Sonrasında López, Brezilya’nın kendisine yönelik müdahaleci tavrını bir tehdit olarak değerlendirdi. Brezilya’nın desteklediği Colorado Partisi Uruguay iç savaşında galip gelmek üzereyken, López 30 Ağustos 1864’te Brezilya’ya Uruguay’a müdahalesini durdurma talebinde bulunan bir ültimatum verdi. Brezilya’nın reddetmesi üzerine López, ordusunu Brezilya’ın Mato Grosso eyaletini istila etmeye sevketti. 12 Kasım 1864’te Paraguay kuvvetleri, Paraguay Nehri üzerinde Mato Grosso’nun yeni atanan valisi Frederico Carneiro de Campos’ı taşıyan Marquês de Olinda adlı buharlı gemiyi ele geçirdi. O yılın Aralık ayında ise Paraguay, Mato Grosso’ya yönelik bir istila başlattı.

Taktik Bir Hata Paraguay’ın Düşmanlarını Birleştirdi

Bu ilerleyiş sırasında López, Arjantin Başkanı Bartolomé Mitre’den birliklerini Arjantin’in Corrientes eyaletinden geçirmesine izin verilmesini istedi. Brezilya’ya saldırmak ve Uruguay’daki Blanco kuvvetlerini güçlendirmek istiyordu. Erken 1865’te Mitre bu talebi reddetti. Bu ret, López’i 18 Mart 1865’te Arjantin’e savaş açmaya sevk etti ve kuvvetlerini Corrientes şehrini işgal etmeye emretti.

Bu hamle, Güney Amerika askeri tarihinin en büyük taktik hatalarından biri olarak ortaya çıktı. Corrientes’i saldırmasıyla düşmanlarını birleştirmişti. Brezilya, Arjantin ve Uruguay (şimdi Paraguay’a muhalif Colorado Partisi’nin liderliğinde) 1 Mayıs 1865’te Üçlü İttifak Antlaşmasını imzaladı ve López’in iktidardan indirilmesine kadar savaşma konusunda anlaştı.

Bir Kuşağı Yok Eden Devasa İnsan Kayıp Maliyeti

Savaş, kısa sürede bir yıpranma savaşı haline geldi. 11 Haziran 1865’te Paraguay Donanması Paraná Nehri’nde yok edildi. Karadan ve sudan düşman kuvvetlerle çevrilen Paraguay, savaşın tamamı boyunca dünyanın geri kalanından tamamen kopuk kaldı. Devasa insan gücü ve kaynaklarına sahip olan Üçlü İttifak, yavaşça Paraguay savunmalarını yıktı ve sonunda 1 Mart 1870’te Cerro Corá Muharebesinde López’i öldürdü. Ölümü, çatışmanın fiilen sonunu getirdi.

Savaşı en önemli sonucu ise nüfus üzerindeki etkisi oldu. Savaşın ardından ülkeyi inceleyen araştırmacılar, Paraguay’ın toplam nüfusunun yarısından fazlasını kaybettiğini tespit etti. Bazı kayıtlar, ölü yetişkin erkek sayısının yüzde 90’a kadar çıkabileceğini gösteriyor. Genel olarak savaş sırasında yaklaşık 300.000 Paraguaylı hem doğrudan dolaylı nedenlerle hayatını kaybederken, Brezilya 100.000’e kadar, Arjantin ise yaklaşık 30.000 kişilik kayıp verdi.