47 Yıl Boyunca Özgürlüğü İçin Savaşan Orta Çağ Köylüleri

1179 yılında, küçük bir Fransız köyünün sakinleri, serf olup olmadıkları konusunda güçlü bir manastıra karşı hukuki bir mücadele başlattı. Özgürlük için verdikleri mücadele 47 yıl sürdü ve onları Fransa kraliyet mahkemesinden Orta Çağ Kilisesi’nin en üst düzey makamlarına götürdü.

Feodalizm fikri konusunda belki de en önemli tarihçi Marc Bloch (1886–1944’tür). 1939’da yayımlanan La Société Féodale adlı eseri, 1961’de İngilizceye Feudal Society adıyla çevrilmiş ve o zamandan beri orta çağ tarihçilerinin kitaplıklarında bulunması gereken bir eser haline gelmiştir. Avrupa’nın belirli bölgelerinde feodalizmin gelişimini ele alan eser, toprak mülkiyeti (fief), vassallık, köy yönetimi ve soyluların nasıl ortaya geldiği sürecini açıklamaktadır. Bloch, feodalizm kurumunun köylülerin bakış açısından nasıl geliştiğini görmeye büyük ilgi gösteriyordu. Serfliğin onlar için ne anlama geldiği ve bu sisteme karşı pasif bir şekilde mı karşı çıktıkları gibi sorularla ilgileniyordu. La Société Féodale‘in yayımlandığı yılda yazdığı bir makale, gerçekten de serf olmak istemeyen bir köylü grubuna dair çarpıcı bir bakış sunmaktadır.

Bir Köy Manastır Efendilerine Karşı Çıkıyor

Rosny-sous-Bois’in 18. yüzyıla ait bir haritasından görünümü. Günümüzde Paris’in bir banliyösüdür.

Rosny-sous-Bois köyü, Paris’in yaklaşık on kilometdoğu doğusunda yer alır. 12. yüzyılın ortalarına kadar bu köy, 100’den az aileye ev sahipliği yapan köy, Fransız kraliyet arazisinin bir parçasıydı. Ancak 1163 yılına gelindiğinde, Paris’in en önemli manastırlarından biri olan Saint Genevieve Manstırı’na Kral VII. Louis tarafından verilmiştir.

Manstır ile Rosny halkı arasındaki anlaşmazlıktan ilk kez yaklaşık 1179’da verilen bir kraliyet kararıyla haberdar oluyoruz: “Rosny halkının, efendilerine serf olarak Saint Genevieve Kilisesi’ne tabi olması için bundan sonra böyle bir düzenleme yaptık.” Bu nedenle, köylülerin bu dönemde kraliyet yönetimini ikna etmeye çalıştıkları, Fransız kralları altında serf olmadıkları ve manstıra serf olmaları gerektiği görüşünü savundukları anlaşılmaktadır.

Mücadeleyi Papa’ya Taşımak

Bibliothèque nationale de France MS Français 135, fol. 327r

St. Genevieve manastırının keşişleri de davaları için papalıktan daha fazla hukuki koruma sağlamaya çalıştı ve 1182’de hükmü onaylayan bir ferman aldı. Papa Lucius III (1100–1185) bu kararı onayladıysa da meseleler hallolmadı; köyliler de davalarını arz eden mektupları Roma‘ya gönderdi ve bu da Lucius’un konuyu çözmek için Fransa’ya bir dizi yargıç gönderilmesini emretmesine yol açtı. Bu karar birkaç ay sonra geri alındı; muhtemelen manastırın baskısından dolayı. Papa Lucius bu değişikliği şöyle gerekçelendirdi:

Apostolkâr sandalyeye sunulan işlerin çokluğu nedeniyle, mektuplarımızın ve diğer kararlarmızın içeriğini akılda tutmamız mümkün değil. Bu yüzden, daha önce yazdıklarımızla çelişecek şekilde haberdar olmadan kandırılabiliriz.

Papa ayrıca Rosny köylilerinin şikayetlerinin bir daha yargıçlar tarafından görüşülmemesi için emirler verdiyse de onlar caymadı. Papalar öldükçe ve yerlerini başkaları aldıysa da, davanın karara bağlanması için tekrar şanslarını denediler. 1219’da, kilise kanunlarını ihlal etmelerine yol açan köle olmaları gibi yeni bir gerekçe üzerinden papalıktan bir sonuç aldılar. Görünüşe göre köle statüleri, komşuları arasında evlilik ortakları bulmalarını imkânsız kılmıştı. Artık, cinsel yakınlık içeren ilişkilere karşı dini yasaları ihlal eden concubine (sevgili) almak ya da topluluk içinde evlenmek zorunda kalıyorlardı. Papa Honorius III (1150–1227) bunun çok ciddi bir problem olduğunu kabul etti ve bir dizi yargıçın soruşturmasını emretti.

Sahip olduğumuz kayıtlar, Rosny köylilerinin ya orijinal krallık hükmünün temyize çıkarılmasını ya da papalığın bunu geçersiz kılmasını sağlamanın peşinde olduğunu, St. Genevieve keşişlerinin ise bu temizlerin bastırılması için çaba harcadığını gösteriyor. Hatta, bu düzensiz çiftçileri caydırmak amacıyla Rosny’de küçük bir hapishane inşa etmeleri için Fransız kralından bir lisans aldılar.

St. Genevieve Manastırının, 1618 tarihli bir haritadan görünümü.

Yavaş yavaş, keşişlerin hukuki çabaları köylileri kendi davalarından vazgeçirmeye başladı. 1220’lerin ortalarında, muhtemelen köyün tamamını temsil eden Rosny’ye ait 89 hane reisinin, hukuki itirazlarından vazgeçmeye razı olduğu görülüyor. 6 Temmuz 1226’da Papa Honorius’a, köylilerin davanı resmen düşürdüğü bildirildi. Dava nihayet sona ermeden önce 47 yıllık bir hukuki mücadele geçmişti.

Marc Bloch şunu yazar:

Burada vurgulanması gereken tek nokta, hukuki sınıflandırmanın sık sık belirsizlik konusu olması gerçeğidir. Rosny halkının tarihi, yalnızca bir bireyin değil, bir grup insanın, yalnızca birkaç sürgünün ya da kaçakçının değil, toprağa sıkı sıkıya bağlı bir topluluğun tam olarak hukuki durumunun belirlenmesinin ne kadar zor olabileceğini bir kez daha göstermektedir. Köylilerin iddia ettiği gibi, krallık düzeninden manastır düzenine geçtikleri koşul kötüleşmiş miydi? Bilmiyoruz.

Özgürlüklerini Satın Almak

Rosny-sous-Bois köylilerinin ve Saint Genevieve Manastırının hikayesi burada sona ermiyor. 1246 Ağustos’unda bu iki taraf yeni bir anlaşma imzaladı: keşişler, yıllık 60 livres parisis ödemeye karşılık köy üzerindeki lord statülerinden vazgeçecek. Bu tutar, yaklaşık 3.600 tavşanın maliyetine eşit olacağından, bu davanın önemli bir yönünü daha ortaya koyar: bu köyliler fakir değildi. Onlarca yıl süren, maliyetli bir dava sürecine dahil olmuşlardı ve mahkemelerde başaramayınca, kölelik durumundan kurtulmak için kendilerini satın aldılar. Bloch’un belirttiği gibi, Paris’e yakın olmaları, bu köylilere malları için mükemmel bir pazar sağlardı; bu nedenle güçlü bir manastıra bile karşı hareket edebilecek kadar zenginleşmeleri şaşırtıcı değildir.

Bloch ekliyor: “Köylülerin uzun direnişi yalnızca inatlarına değil, aynı zamanda kolektif örgütlenmenin bazı ilkel biçimlerine de işaret ediyor.” Soylular – ya kraliyet ya da manastır kökenli – hukuki konularda üstün gelebilir ve güce başvurabilir (örneğin bir hapishane inşa etmek gibi), ancak köle durumundaki köylüler de onlara meydoc okumak için yollar bulabilir ve en azından uğurluk ilişkilerinin (vasallığın) dayatılmasını maliyetli bir girişim haline getirebilir.

Marc Bloch’ın orijinal makalesi Studia di Storia e Diritto in Onore di Enrico Besta‘nin 2. cildinde (1939) yayımlanmış, ancak Sylvia L. Thrupp’un editörlüğünü yaptığı ve 1964’te Appleton-Century-Crofts tarafından yayımlanan Change in Medieval Society adlı kitabın bir parçası olarak “From the Royal Court to the Court of Rome: The Suit of the Serfs of Rosny-sous-Bois” başlığıyla Türkçeye çevrilmiştir.

Medievalverse’a Abone Olun

• Onlar köle durumundaki köylüler mi? 47 yıl süren bir ortaçağ uyuşmazlığı
• Marc Bloch ve tarihçinin mesleği
• Marc Bloch’ın Feodal Toplum’u: Neden Bugün Hâlâ Önemli
• Zorbalık, uzlaşı ve “feodal devrim” üzerine bazı düşünceler
• Köle durumundaki köylü, şövalye ve tarihçi