Bir Fransız araştırmacının 2023 tarihli çalışması, on birinci yüzyılda İngiltere’ye yön veren Norman fethinin ikonik görsel belgesi olan Bayeux Döşemesi’ndeki savaşçıların giydiği zırhın aslında ne olduğunu yeniden tanımlıyor. Thomas Guérin adlı araştırmacı, uzun yıllardır tartışmalı olarak ‘zincir zırh’ ya da biçimsel zırh kılıcı olarak yorumlanan bu koruyucu giyimin, aslında metal levhalarla güçlendirilmiş esnek bir deri ya da kumaş temel üzerine inşa edilmiş özel bir ‘broigne’ türü olduğunu savunuyor. Bu yorum, hem Orta Çağ zırhının yapısı hem de bu zırhın nasıl üretildiği ve kullanıldığı konusundaki eski kabul görmüş görüşlere yeni ipuçları sunuyor.
On birinci yüzyıl Anglo-Norman toplumunun en değerli görsel kaynaklarından biri olarak kabul edilen Bayeux Döşemesi, aslında bir dikişli anlatı kumaşı olarak daha doğru tanımlanıyor. Giyim, silahlar ve askeri ekipmanlar için değerli kanıtlar sunan bu eser, dönemin savaşını anlamak açısından önemli bir kaynak niteliği taşıyor. Ancak dökümde birçok savaşçıda görünen gövde zırhı, geleneksel olarak ya ‘halka zırhı’ ya da biçimsel zırh kılıcı olarak yorumlanırken, bu açıklamaların zırhın özgün görünümünü ve yapısını tam olarak açıklayamadığı uzun süredir tartışılıyor.
Broigne Nedir ve Neden Önemli?
Guérin, dökümdeki zırhın daha iyi anlaşılabileceğini öne süren broigne terimini, birbirine bağlı halkalardan oluşan zincir zırhından ayıran bir esnek deri ya da kumaş temeli üzerine metal levhalar, pullar ya da disklerle güçlendirilmiş bir koruyucu giyim olarak tanımlıyor. Bu zırhın yapısı oldukça çeşitli biçimlere bürünebiliyor; metal elemanların farklı şekillerde ve dizilişlerle yerleştirilmesi, aynı temel prensibi korurken esneklik sağlıyor. Araştırmacı, bu tür zırhın özellikle askeri elitlerle, Norman süvari birlikleriyle ve Anglo-Sakson huscarl adı verilen seçkin savaşçılarıyla güçlü bir bağ kurduğunu belirtiyor.
Bu teknolojinin Norman fethinden çok daha eski olduğu Guérin’e göre, antik Yakın Doğu, Yunan ve Roma askeri geleneklerinde benzer güçlendirilmiş giysiler görülüyor. Roma ordusunda kullanılan lorica squamata örnekleri, metal levhalı zırhın ve zincir zırhının basit bir teknolojik ilerleme aşamaları olarak değil, farklı taktik, sosyal ve ekonomik amaçlar için yan yana var olabildiğini gösteriyor. Bu nedenle broigne’yi yeniden gözden geçirmek, dökümdeki zırhın anlaşılmasını netleştirmenin yanı sıra, günümüze ulaşan arkeolojik parçaların tanımlanmasını da iyileştirebilir.
Orta Çağ Avrupası’ndaki Broigne İzleri
Bu geleneğin devamı için Karolenj dönemi önemli kanıtlar sunuyor. Yaklaşık 820 ile 830 yılları arasında üretilen Stuttgart Psalteri, pullarla kaplı giysiler giyen savaşçıların sayısız temsilini içeriyor. Bu giysiler uzunluk ve yapı bakımından değişiyor: bazıları uyluğu kaplıyor ve dizlere doğru uzanırken, diğerleri daha kısa. Bazı figürlerin ayrıca pullarla kaplı kollar, çoraplar ya da başka koruyucu elemanlar giydiği görülüyor.
Bu görsel anlatım, hem teknolojinin köklü bir niteliğe sahip olduğunu hem de esnekliğini gösteriyor. Aynı zamanda, ciddi bir gövde zırhının her savaşçı için standart bir ekipman olmasa da, daha özelleşmiş ya da elit bir anlam taşıyabileceğine dair ipuçları veriyor.
On birinci ve on ikinci yüzyılın başındaki diğer kaynaklar da Batı Avrupa’da metal levhalı zırhı gösteriyor. ‘Karlın Şahmat Taşları’ olarak bilinen nesneler, aristokrat mühürler ve Limoges ile Angoulême’den heykeller bu örnekler arasında yer alıyor. Kanıtlar, broigne’nin Batı Avrupa askeri kültürü içinde tanınabilir bir elit zırhı niteliğini koruduğunu gösteriyor.
Neden Broigne Uzun Yıllar Yanlış Anıldı?
Guérin, Bayeux Döşemesi’nin yorumunu karmaşıklaştıran üç temel sorundan söz ediyor: terminoloji, on dokuzuncu yüzyılın akademik yaklaşımı ve Orta Çağ edebi kaynaklarının belirsizliği.
Birincil dil sorunu, birkaç Avrupa dilinin broigne’ye karşılık gelen terimler taşımasıyla ilgili. Fransızca broigne, Almanca Brünne ve Kuzey Avrupa dillerinde brynje bu terimler arasında yer alıyor. Orta Çağ ve modern İngilizce ise eşdeğer bir karşılığa sahip değil. ‘Zincir zırh’, ‘zırh kılıcı’ gibi terimler, teknik anlamlarını aşan daha geniş bir koruyucu giyim yelpazesine uygulanmış durumda.
Guérin, Kutsal Kitap metinlerinin İngilizce çevirilerini örnek olarak gösteriyor. İbranice shiryōn teriminin ‘habergeon’, ‘zırh’, ‘donanım’, ‘zincir zırh’ ve ‘göğüs zırhı’ biçimlerinde çevrildiğini belirtiyor. Bu terminolojik belirsizlik, modern yorumları kaçınılmaz biçimde etkiliyor.
İkinci sorun, on dokuzuncu yüzyılın arkeoloji araştırmalarıyla ortaya çıktı. Erken on dokuzuncu yüzyılda kalemi olan Samuel Rush Meyrick, Bayeux Döşemesi’ndeki zırhda görünen dairesel motifleri açıklamak için ‘halka zırhı’ ya da ‘halka zırhı’ kavramını getirdi. Önerilen yapı, deri ya da kumaş temele dikilen büyük halkalardan oluşuyordu. Ancak bu fikre dayalı yeniden yapılandırmalar, ciddi işlevsel zorluklar barındırıyor: yan yana dikilen büyük halkalar önemli boşluklar bırakır ve oklara, mızrak saplamalarına ya da kılıç darbelerine karşı şüpheli bir koruma sağlar.
Guérin ayrıca bu supposed zırh türü için ikna edici arkeolojik kanıtın eksikliğini de işaret ediyor. Bu nedenle ‘halka zırhı’ hipotezinin, arkeolojik kanıtlara dayalı bir yeniden yapılandırma değil, görsel bir soruna verilen on dokuzuncu yüzyıl çözümü olduğunu savunuyor.
Diğer bir yorum, Michael John Lewis’in 2005 tarihli çalışmalarında öne sürüldü ve zırhı basitçe zincir zırhı olarak yorumlamayı öngörüyor. Bu yaklaşım ‘halka zırhı’ sorunundan kaçınıyor olsa da, Guérin’e göre dökümden yansıtılan birkaç özel detayı açıklayamıyor. Bayeux Döşemesi, gemiler, silahlar, mimari, giyim ve askeri pratik hakkında değerli bilgiler sağlıyorsa, zırhının anlamlı yapısal ayrımlar olmadan temsil edildiğini varsaymanın bir nedeni de yok. Sorun, gösterilen detayları en iyi açıklayan fiziksel nesnenin belirlenmesi.
Edebi Kaynakların Zorlukları
Orta Çağ edebi kaynaklar yararlı kanıtlar sağlıyor, ancak dikkatli bir yaklaşım gerektiriyor. Muhtemelen on birinci yüzyılın sonlarında yazıldığı düşünülen Chanson de Roland, broigne’leri osberc’lerden ayırıyor. Önci büyük ölçüde broigne’ye karşılık gelirken, sonuncu zincir zırh kılıcına işaret ediyor. Guérin için bu, iki kategorinin çağdaş terminoloji içinde yan yana var olabildiğini gösteriyor. Ancak destan şiiri, askeri ekipmanın teknik bir kataloğu olarak ele alınamaz. Chansons de geste’nin dili, ölçü, biçimsel ifade ve retorik gelenek tarafından şekillendiriliyor. Bu nedenle bir broigne, zincir zırhıyla ilişkilendirilen terminolojiyle tanı
