1926 yılında, Batı Afrika’daki Fransız Ginesi sömürgisinde Rus zoolog Ilya Ivanov, yıllardır hazırladığı deneylere başladı. Hayvan ıslahında uzmanlaşan Ivanov, insan-maymez melezinin üretilebilir olup olmadığını araştırmayı hedefledi. Bu iddia, ilk bakışta gerçekçi görünmese de, dönemin çok sayıda Sovyet kurumundan destek buldu ve yıllarca aktif biçimde yürütüldü.
Ivanov’un bu çalışması yalnızca biyolojik zorluklarla sınanmadı; aynı zamanda öngörülemez Rus siyasi ortamında belirsiz koşullar altında ilerlemek zorunda kaldı. Yine de çok sayıda gönüllü bulmayı başardı ve projesi çökmeden önce önemli adımlar attı.
Bir Deneyin Doğuşu
Ilya Ivanovich Ivanov, 1896 yılında Harkov Üniversitesi’nden, hem biyoloji hem de zooloji eğitimi alarak mezun oldu. Yıllar içinde çalışmaların onu hayvan üremesi araştırmalarının merkezine yerleştirmesiyle bilgi, yapay tohumlamada alanın önde gelen isimleri arasında değerli kıldı.
Ivanov, uluslararası ilgiyi kazandığı çalışmadan önce zebra ve eşek gibi birçok hayvan melezleştirme denemesi yürüttü. 1910’da Uluslararası Zooloji Kongresi’nde ise insan sperminin dişi bir maymuzu döndürmesini önerdi. Primatların insanlarla yakın akraba olduğunu öne süren Ivanov, böyle bir işin mümkün olabileceğini savundu.
Bilim tarihçileri bugün bile Ivanov’un bu fikir için nasıl fon bulduğu konusunda tartışmalarını sürdürüyor. Hükümet başlangıçta planlarını desteklemek istemes de, 1925’in eylül ayında Sovyet yetkili Nikolai Gorbunov, Akademiler Birliği üzerinden projeye doğrudan 10.000 dolar ayırdı.
Bazı tarihçiler, Ivanov’un dönemin Sovyet devletinin ateizmi teşvik etmesine dayanmış olabileceğini öne sürüyor; hükümet, insanlar ve hayvanlar arasındaki biyolojik bağın melezleştirilebilecek kadar güçlü olduğunu kanıtlayabilirse, bu durum insanların Tanrı’nın suretinde özel yaratıklar olduğu inancını zayıflatır.
Eugenik (ıslah) ve insanın dönüştürülmesi de o dönemde popüler konulardı. Erken 20. yüzyılda daha çok Almanya ile ilişkilendirilse de, bu tartışmalar yalnızca Almanya’ya özgü değildi.
Ginesi’deki Zorluklar
Ivanov, projesine başlarken hemen zorluklarla karşılaştı; özellikle deney konusu alabileceği hayvanlara erişim. Çalışmasını Fransız Ginesi’ne taşıdı ama vahşi şempanzeler neredeyse yalnızca gençken yakalanabiliyor ve esaret altında ölümleri yüksekliydi.
Sadece yetişkin dişi şempanzeleri temin edene kadar beklemek zorunda kaldı. Yine de 28 Şubat 1927’de iki dişi şempanzeyi insan spermıyla tohumlamayı başardı; birkaç ay sonra ise üçüncüsünü denedi.
Beklentinin aksine, bu tohumlamanın hiçbirinden hamamlık oluşmadı. Üç hayvan da doğal yaşam alanlarından alındıktan sonra öldü. Ancak Ivanov, başarısızlığın insan melezinin imkansız olduğu anlamına gelmediğini not düştü.
Deneyin Genişletilmesi
Dişi bir şempanzeyi yapay tohumlamak, Ivanov’un araştırmasındaki tek olasılık değildi. İlk hipotezinin başarısızlığının ardından, paralel seçeneğe yönelmeyi tercih etti: erkek maymuzunun spermıyla kadınların döndürülmesi.
Başlangıçta, Fransız Ginesi’nde (Afrika) çalıştığı için deney konusu olarak Afrikalı kadınları kullanma olasılığını değerlendirdi. Asıl niyeti, bu işlemi kadınlara haber vermeden, alakasız tıp müdahaleleri sırasında rızaları olmadan gerçekleştirmekti. Ancak Fransız sömürge yetkilileri uygulamanın önünü kesti.
Ivanov ardından lojistik zorluklarla karşılaştı. Şempanzeleri kolayca temin edemedi ve elindekiler iyi beslenip çoğalamadan öldü; bu yüzden 26 yaşında Tarzan adlı bir orangutan ile yetinmek zorunda kaldı. Ancak Tarzan, deney başlamadan önce öldü. Tarzan, Ivanov’un son umudu oldu; ancak daha fazla şempanze sevketmeden önce Sovyet iklimi dramatik biçimde döndü.
Sovyet Siyasetinin Kariyerine Son Vermesi
1930’dan itibaren Ivanov’un kurumsal bağları çöktü. Sovyet tutumları değişiyor ve akademik araştırmacılar daha büyük gözetim altına giriyordu; ideolojik ya da mesleki bir suça suçlanmaları durumunda görevlerini kaybedebilirlerdi.
Bu yansımalar Ivanov’u neredeyse anında vurdu. Onunla bağlantısı olan çok sayıda kişi işini kaybetti ve Ivanov, çalıştığı veteriner enstitüsünde ani ve yoğun eleştirilere maruz kalmadan önce 13 Aralık 1930’da sürpriz biçimde tutuklandı.
Bazı insanlar bugün bile Ivanov’un tutuklanmasının, ortaya koyduğu insan-maymezi üretememesinin bir cezası olduğuna inanıyor. Bu teori, Stalin’in askeri güçlendirebilecek; daha büyük güç, azalmış ağrı hassasiyeti, açlığın azalması ya da olumlu gösterilen diğer nitelikler yoluyla güçlü melezleri üretmesini emrettiğini iddia ediyor.
Sovyet dönemi deneyiyle ilgili tarihçilik tartışmaları
Buna rağmen, Stalin’in “yenilmez” bir insan ya da insani-maymezi istediğine dair onaylanmış hiçbir kaynak bulunmuyor. Tarihçiler, olayların kronolojik zincirinin de bu yorumu desteklemediğini vurguluyor: Ivanov, Bolşeviklerin iktidarı ele almasından yedi yıl önce, 1910’dan beri melezleştirme projesinden söz ediyordu. Devrimden sonra Sovyet yetkili fon bulması neredeyse bir on yıl aldı; böylece Stalin bu fikri ona sunmadı.
Ivanov’un deneyleri, tarihin geriye dönük olarak değiştirilen başka bir yönünü temsil ediyor. Bölgede, özellikle Rusya’da 1920’lerde gelişen tutumları bugün bilmek, böyle bir bağlantı göstermeyen bir projeye anlam ya da niyet yüklemeyi kolaylaştırıyor.
Ivanov’un projesi başarılı olmasa da, yapay tohumlamaya yönelik araştırmaları ve maymuzların daha yaygın biçimde incelenmesini açtı; bu çalışmalar bugün hala bilimi besliyor.
1 yorum