Ivan Korkunç, Elizabeth’i Evlenmek İstedi: ‘Virjin Kraliçe’ Rus Çar’a Nasıl Reddetmeden Ticaret İlişkilerini Bozmadı?

1574 yılında Elizabeth I’a yazdığı bir mektupta Ivan Korkunç, “Daha fazla dostluk ve arkadaşlık istiyorsanız, bu konuda düşünün ve dostluğumuzun size yönelik olarak artmasını sağlayacak işi siz yapın” dedi.
Resim: Meilan Solly / Wikimedia Commons üzerinden kamu malı

Ekim 1570’te Ivan Korkunç, Elizabeth I’a yazdığı bir mektubu patlayıcı bir cümleyle kapatmıştı: “Sana ve sarayına tikleniyorum.” Ne var ki Rus çar, bu arada en yetenekli yabancı bakanlarını temizlik sırasında öldürmüştü; bu yüzden dilini biraz olsun dizginleyebilecek kimse kalmıştı.

Rusçadan iyi aktarılmamış ve belki de “heybetli” anlamında, yani hayranlık uyandıran anlamında daha uygun olan “Korkunç” lakabı, Ivan için haklı bir şekilde kazanılmıştı: O, huylu değişken biri, işkendeden hoşlanan ve kendi kötü kararlarının sorumlusunu her zaman başkası üzerinde arayan biriydi. Ona ait tek çağdaş portre son derece simgesel niteliktedir ve kel, hafif kırışık, yoğun sakallı, üzgün bir beagle köpeği gözleri olan bir adamı göstermektedir. Daha sonraki bir İngiliz ziyaretçi, “Yakışıklı bir duruşu, hoş bir görünümü, yüksek bir alını ve tiz bir sesi vardı; gerçek bir Scythian’dı, çabuk zekalı ve bilgeliyle dolu, acımasız ve merhametsizdi” yazmıştır.

Yine de Ivan, Rusya’nın geniş topraklarını acımasızca bir arada tutan pırıl pırıl bir siyasetçiydi. Çar, Elizabeth’e mektubunu yazarken, evinde kanlı bir biçimde gücünü birleştiriyor ve İsveç’e karşı yürüttüğü bir savaşta üstünlük sağlıyordu. İngiltere’nin “Başlı Başına Kraliçe”sinin kendi uzak çekiciliğine direnememesinden büyük hayrete düşmüştü.

Kraliçe’nin Tüm Erkeği: Elizabeth I’ın Gücü, Hırsı ve İnşası

İkonik “Başlı Başına Kraliçe”in hırs ve arzularına ışık tutan ve Tudor İngiltere‘sini 16. yüzyılın dramatik güç mücadeleleri içinde yeniden konumlandıran, Elizabeth I’a dair sürükleyici bir biyografi

Ön tarafta ise Elizabeth çekici bir sese ve zarif bir yürüyüşe sahipti. Sıcak bir mizaja sahip olsa da, Tudor monarşı gücü kullanabilmek için halkının onayına ihtiyaç olduğunu iyi biliyordu. 1570’e gelindiğinde, aynı zamanda 12 yıldır yalnızca hüküm sürmüştü ve—danışmanlarının ve Parlamento’nun umutsuzluğuna rağmen—bir eşe büyük ihtiyaç duymuyordu; çünkü saltanatının zorlu ilk yıllarını bir eş olmadan başarıyla atlatmıştı. Avrupa’nın büyük bir kısmının hayretine karşın, bu kadının nispeten küçük ama zengin adasına, şaşırtıcı derecede bekar olmasına rağmen, daha büyük bir gücün saldırısına uğramamıştı.

Bekar kalmanın aslında bir avantaj sağladığı görüldü: Düşmanca bir aktör özellikle büyük görünüp işgal veya ticaret ambargosuyla tehdit ettiğinde, Elizabeth aniden evlilik müzakerelerine girişir ve bu kez gerçekten ilişkiyi evlilik yoluyla onarmaya kararlı olduğunu iddia ederdi. Bu müzakereleri tehlike geçene kadar uzatırdı. Dolayısıyla bekar statüsünü kaybetmek, her zaman var olan bu silahı arsenalinden çıkarmak anlamına gelen büyük bir diplomatik darbe olurdu.

Biliyor muydunuz? Kraliçe’nin favori kişisi

• Elizabeth’in elini isteyecek üst düzey adaylardan biri, çocukluk arkadaşı ve sarayın favorisi Robert Dudley, ilk Leicester Kontuydu.
• 1578’de, yıllarca tekrarlanan reddedilmelerin ardından, Leicester gizlice kraliçeye benzeyen kızı Lettice Knollys ile evlendi ve Elizabeth’in öfkesini çekti—belki de geçici bir süreliğine.

Elizabeth, ayrıca büyük kız kardeşi Mary’nin İspanya Kralı II. Philip ile yaptığı felaket evliliğini izlemişti. Bu evlilik, neredeyse yalnızca Mary’nin sevilmezliği ve İngiltere’nin Fransa anakarasındaki son kalan toprağı Calais’in kaybiyla sonuçlandı. Elizabeth, evliliğinden kaçınmasının nedenini açıklamak için sık sık Mary’nin uğradığı zorluklara atıfta bulunur ve sonsuza kadar Başlı Başına Kraliçe olarak kalırdı.

Ama İngiltere kraliçesi, ona daha yakın bir ittifaka dair ima ettiğini anlamadığını iddia ederek evlilik teklifini ciddiye almayı reddettiğinde, hassas ve paranoyak bir despot ne yapmalıydı? Aslında işte Ivan’ın monarşa tiklenmesi için sebep de buydu: Bunu açıkça belirten bir mektup göndermemiş olsa da, Elizabeth’e ailece pekiştirilmiş bir ilişkiye—muhtemelen düzgün evlilik müzakerelerinin öncüsü olan bir ilişkiye—atıfta bulunmuştu.

I. Mary’nin de ilk kez kullandığı taç giyme kıyafetlerinden bazılarını giyen Elizabeth I’ın bir portresi

Wikimedia Commons üzerinden kamu malı

1555’te Ivan, İngilizlere Muscovy Şirketi’ne Anglo-Rus ticaretinde ayrıcalıklı haklar tanıdı. Kraliyet beratı altında faaliyet gösteren bir ortak girişim olan Muscovy Şirketi, Rusya ile yapılan tüm Avrupa ticaretinde neredeyse tekel konumundan yararlanıyordu. Ancak öfkesi içinde Ivan, bu anlaşmadan döndü ve diğer ülkelerin gemilerinin krallığına girişine izin verdi.

Yabancı rakiplerden gelen can sıkıcı rekabet, Kraliyet Donanması’nın gemi filosu için gerekli olan ip de dahil olmak üzere Rusya’dan yapılan ithalatı tehlikeye atma tehdidinde bulundu. İki ülke arasındaki gerilimler, İngiliz kaşiflerin Rusya üzerinden Hindistan ve Çin’e giden kuzeydoğu geçidini bulma arzularını da zediledi. Bu güzergah, eşsiz ticaret fırsatları yaratarak İngiliz yünü satışı için yeni bir pazar ve önemli baharatlar, ipekler ve pamuklar için yeni bir pazar sunardı. Muscovy Şirketi tüccarları, bir yol bulurlarsa diye, kraliçelerinden Wanli İmparatoru’na hitaben umut dolu mektuplar taşıyorlardı.

Tatar hanı Devlet I Giray’ın 1551’de Osmanlı sultanı I. Süleyman’a hazine sunması tasviri

Wikimedia Commons üzerinden kamu malı

İkisi için de şanslı bir şekilde, Elizabeth ve tüccarlarının kârı adına, uluslararası olaylar hızla araya girdi. 1571’de, Moğol İmparatorluğu’nun halef devletinin başı olan, keskin zekalı ve özenle tıraş edilmiş Tatar hanı Devlet I Giray, Avrasya bozkırında yirmi yıllık kesikli kesikli savaşların ardından Moskova’dan nihayet intikam almağa karar verdi. Rus ileri muhafızları, Moskova’nın az güneyinde ezildi ve Ivan’ın azmi sarsıldı. Çatışmadan kaçarken, kaçmadan önce elinden geldiğince sandığı hazineyle doldurdu ve sonra Kuzey Denizi’ne doğru, Rusya’nın kuzeybatı kıyısındaki Dvina Nehri boyunca kaçmaya hazırlandı. Oradan bir gemiye binip İngiltere’ye yol alabilirdi.

Elbette, Ivan’ın başkentinden ayrılması Rus moraline hiçbir şekilde yardımcı olmadı. Giray’ın orduları Moskova’yı yaktı, 10.000’den fazla insanı öldürdü ve çok daha fazlasını köleleştirdi. Şehir, çağdaş bir tarihçiye göre “göklerin düşeceği gibi, sıradan bir gürültü ve dönen toz bulutlarından başka bir şey değildi.” Moskova’nın kilise çanları kırılıp eriyene kadar çaldı ve kulelerden düştüler.

Rusya’nın başkenti toparlanmak için yıllar aldı. Ancak Ivan, en korkuncu şekilde, bir İngiliz ittifakının avantajlarını deneyimledi. Düşmanları bir kez daha buna yaklaşırsa, kaçış güzergahı ve siyasi sığınak gerekli olacaktı. Baltık Denizi’ne erişim İsveç’in kontrolü altında olduğu için, kuzey güzergahı, yani Kuzey Denizi üzerinden giden yol, ancak savaş zamanlarında güvende olabilirdi.

İngiliz Rusya büyükelçisi Anthony Jenkinson, Mart 1572’de Ivan ile görüştüğünde, çar artık ona karşı yeni yeni “müsamahakâr” olmuş, özel bir görüşme tanımişti. Çağdaş kayıtlara göre, kendisine “kraliçenin huzurunda kendisi tarafından açıklanacak, güvenilen ve gizli bir mesaj”dan bahsetti. Bu, kağıda emanet edilemeyecek kadar hassas bir gönderme, çarın Elizabeth’e evlilik teklifinin yalnızca bir kez değil, iki kez yapıldığını destekliyor.

Sonra bir süre ileri geri oynaşktan sonra, Ivan nihayet Muscovy Şirketi’nin ayrıcalıklı ticaret haklarını geri getirdi. İngiltere, savunulabilir bir ada, Tatar orduları Moskova’yı bir kez daha yakalarsa kullanışlı bir yedek plan olacaktı. Hazinesiyle ve en yakın destekçileriyle birlikte geri çekilebilir, İngiliz gemilerine intikamları durdurmaları için güvenebilirdi.

Anthony Jenkinson ve Gerard de Jode tarafından 1593’te hazırlanan Muscovy haritası

Wikimedia Commons üzerinden kamu malı

1574’te Ivan, Elizabeth’e tekrar yazdı ve “Bizden daha fazla dostluk ve arkadaşlık istiyorsanız, bu konu üzerinde düşünün ve size olan dostluğumuzu artıracak işi siz yapın” dedi. Sözleri dolaylı: Bu “konu” ve “iş” evlilik miydi?

Tam da önceki gibi, Elizabeth dolandı, doğrudan bir “hayır” demekten kaçındı, ancak yine de Ivan’ın en son eşi olmamak istediğinden emin kaldı. Bu noktada, beşinci olmuş olurdu: İlk üçü ölmüştü ve zehirleme söylentilerini doğurmuştu; çar ise en son eşini bir manastıra çekerek onu etkili bir şekilde boşamıştı. İngiliz kraliçe, aynı zamanda Ivan’la evlenmekten sağlanabilecek neredeyse hiçbir siyasi avantaj görmüyordu. Ancak Elizabeth ilişkinin iyi ilişkiler içinde sürdürülebilmesi durumunda, büyük bir finansal avantaj sağlanabilirdi.

1582’de, o zamana kadar altıncı, belki de yedinci ya da sekizinci karısıyla evlenen Ivan, özenle ele alınması gereken yeni bir fikir ortaya koydu: Elizabeth evlenebilir durumda değilse, belki de akrabalarından biriyle evlenebilirdi.

1600 civarında Ivan’ın portresi, Danimarka Ulusal Müzesi koleksiyonlarında

Buna uygun olarak, çar yeni İngiliz büyükelçisi Jerome Horsey’i, teklifi ucuz bir ahşap votka şişesine asarak “atının yelelerinin altına” İngiltere’ye tehlikeli bir yolculuğa çıkardı; elçi daha sonra bunu hatırlattı. “Botlarıma ve en kötü kıyafetlerimin birine dikişli” 400 Macar altın dukatıyla donatılan Horsey, Rusya’ya düşman olan Litvanya üzerinden yol aldı; üç saat içinde casus olarak tutuklandı. Neyse ki, kaçışının hızıyla Rusya’dan kaçtığını esir alanlarına ikna edebildi.

Livonya’da (günümüzde Estonya ve Letonya) yeniden tutuklanan Horsey, yılanlarla dolu bir zindanda tutuldu. Geceleri votkanın küçük şişesini “en iyi” yastığının altında uyudu; bu da kaç tane yastık taşıdğı sorusunu akla getirdi. Sonunda güvenli şekilde İngiliz kıyılarına varan Horsey, mektupları votka kılıfından çıkardı ve saraya giderken onları havalandırıp tatlandırmaya çalıştı. (Elizabeth onları aldığında hâlâ kokuyorlardı.)

Elizabeth’in uzak kuzeni, İkinci Huntingdon Kontu’nun kızı ve uzaktan Plantagenet kanından (Edward III’den gelen) Mary Hastings hakkında bilgi alan Ivan, onun için saraya elçi gönderdi: Fyodor Pisemsky. Pisemsky’ye Mary’nin çekicilikleri hakkında bir rapor verme görevi verildi; özellikle teni ve boyunun uzun olup olmadığı konusunda geri bildirimde bulunması gerekiyordu.

19. yüzyıldan bir Ivan tablosu; Ivan, İngiliz büyükelçisi Jerome Horsey’e hazinesini gösteriyor

Wikimedia Commons üzerinden kamu alanı

Bu elçilik Elizabeth için rahatsız ediciydi. Kuzenini zaten evli bir despotla evlendirmek istemiyordu, ancak aynı zamanda Ivan’ın ne kadar hızlı ve derinden incinebileceğini de deneyimlemişti. Bu yüzden İngiliz sarayının bir veba nedeniyle dağıldığını ve onu yabancı ziyaretçileri kabul etmekten alıkttığını iddia etti. Patlama büyük olasılıkla uydurma bir şeydi; Rus beklentilerini yönetmek için kullanılan bir oyalama taktiği.

Sonunda görüştüklerinde, Pisemsky Elizabeth’in “kendi kullandığı araba içinde, genellikle kendisinin bindiği araba”yla geldiği için, kraliçenin amacı müzakereleri başlatmaktan çok, onu görkemle oyalayıp şaşırtmak gibi görünüyordu. Pisemsky sonunda Ivan’ın tekliflerini söyleyebildiğinde, Elizabeth Ivan’ın Mary’den hayal kırıklığına uğrayacağından dolayı samimi görünen pişmanlığını dile getirdi ve “Yüzünün boyanıp lordunuza gönderilmesine utanıyorum çünkü oldukça güzelden uzak,” dedi.

Bütün bunlar yoksul Mary için son derece utandırıcıydı. Pisemsky’nin niyeti ima etme biçimi uygun değildi; Ivan’ın aşkının “doğru ve sert” olduğunu belirtti ki bu Rusça’da samimi bir duygu anlamına geliyordu, içtima içeren bir söz için uygun bir ifade değil. İlk görüşmelerinde, Temz Nehri’nin kuzeybatı yakasında özel olarak inşa edilmiş, lüks bir çadırda, Rus usulü yere kapanarak secde eden Pisemsky, İngilizlerin gülüşmelerine yol açan başka bir nedendi. Mary, İngiliz saraylıları arasında “Muscovia İmparatoriresi” ya da “Hanım Mary Huntingdonska” olarak meşhur oldu.

İngiltere’nin 1588’de İspanyol Armada’ya karşı zaferini anan bu tablo, Elizabeth portrelerinde sıkça görülen katmanlı sembolizmin bir örneğidir.

Wikimedia Commons üzerinden kamu alanı

Pisemsky’nin olağandışı elçiliği, William Shakespeare’in Aşkın Emekleri Kaybolur adlı eserindeki bir sahneye ilham vermiş olabilir; burada erkekler Fransa prensesi ve hanımlarını gizlice ikna etmek için Rus kıyafetleri giyer. Shakespeare, keskin dilli Lady Rosaline üzerinden konuşarak Rus saray kıyafetleri ve adetleri hakkında oldukça sert sözler söyler: Erkekler “şekilsiz kıyafetlerle Muscovite gibi süslenmiş”tir ve “kabaca davranışları o kadar komüktür.” İlginçtir ki, Aşkın Emekleri Kaybolur bir komedi olsa da, evlenerek bitmez; bunun yerine düğünler bir süre ertelenir; bu da olası bir gülüş里 referans, Elizabeth’in sevdalanlarına dair sürekli tekrarladığı “bugün değil” sözüne bir alıntı olabilir.

Sonunda Ivan, Mary ile evlenme fikrini rafa kaldırmaya ikna edildi, ancak hayatının geri kalanında İngiliz bir eş bulma düşüncesiyle flört etmeye devam etti; hazineyi kendisi Elizabeth’in sarayına taşıyacağını ve olası adayları yerinde inceleceğini belirterek tehditler savurdu.

Zamanın bekar İngiliz kadınları için iyi ki, Ivan bu planı hayata geçiremeden 1584’te öldü. Moskova’daki Başmelek Katedrali’ye defnedildi; Horsey’in sözleriyle “anısı hâlâ korkuluyordu” ve eski halkı, dirilişinden korunmak için yanından geçerken haç çıkıyordu.

Sophie Shorland’ın All the Queen’s Men: Power, Ambition and the Making of Elizabeth I adlı eserinden alıntıdır. Pegasus Books tarafından yayımlandı. © 2026 Sophie Shorland’ın tüm hakları saklıdır.

Okurlarımıza Bir Not
Smithsonian dergisi ortaklık bağlantısı reklam programlarına katılmaktadır. Bu bağlantılar aracılığıyla bir satın alma gerçekleştirdiğinizde, biz bir komisyon alıyoruz.

• Bu Gizemli Orta Çağ El Yazması, Yüzyıldan Fazla Süredir Akademisyenleri Çözemez Halde. Sayfaları Bu Sürdürce Yanlış Sıraya mı Düzenlenmiş Olabilir?
  22 Ekim 2026
• Depresyon Vakalarının Dörtte Biri, Düzenlenememiş Bir Beden Saatinden Kaynaklanabilir, Çalışma Gösteriyor
  22 Ekim 2026
• Araştırmacılar, Apple Maps’teki Bulanık Nesnenin ‘Çok Büyük İhtimalle’ Amelia Earhart’ın Kayıp Uçağı Olduğunu İddia Etti. Sonuç Bir ‘Büyük Ağaç Topluğu’ Çıktya
  22 Ekim 2026
• Yeni Bir Kitap, Afrikalı Sanatın Sorunları Çözme ve Değişikliği İlham Verme Gücünü Kutluyor
  22 Ekim 2026
• Kanadalı Sanatçı Jean Paul Riopelle, “Boyama Eylemine Tamamen Dalmıştı.” Soyut Çalışmaları Sonunda Quebec’te Bir Müzede Kendi Evine Kavuştu
  22 Ekim 2026