Margarita Kulesi: Orta Çağ Kıbrıs’ında Aşk ve intikam

Orta Çağ‘da Nikosya’da Pierre I, gizemli şekilde Margarita adını taşıyan bir hapishinenin üzerinde, Merhamet adlı bir kiliseyle birlikte bir kule yaptırmıştır. Nicholas Costa, kraliçenin sevgilisi Joanna L’Aleman ile olası bağlantıyı araştırarak saray şiiri, kişisel trajedi ve kraliyet intikamı öyküsünü inceler.

1368 yılında Pierre I de Lusignan, Nikosya’da büyük bir kule yaptırmasını emretti. Pierre’nin saltanatının başlıca tarihçisi Leontios Makhairas, dikkat çizen tasarımını kaydetmiştir: üst katı Misericordia (Merhamet) adlı bir kiliseyle kaplı, altında ise Margarita adını taşıyan yeraltı hapishenesi bulunuyordu. Machairas, binanın sağlam olduğunu ve Pierre’nin bir hendek eklemek istediğini de not etmiştir. Ancak hapishinenin Margarita adını neden aldığını açıklamaz.

Bu sessizlik, merkezi tarihsel sorundur. Leontos Machairas adı ortaya koyar ancak nedenini söylemez. Ardından birkaç tahmin yürütülmüştür: en dikkat çizeni, bunun ya Antioch’lı Saint Margaret’e (ayrıca Saint Marina veya Bakire Margaret olarak da bilinir), 3. veya 4. yüzyıldan bir azize ya da genç kızı Margaret’e (yaklaşık 1360–1397) işaret etmesi gerektiğidir. Dolayısıyla Margarita’nın anlamı baş başına okunduğunda gizemini korumaktadır.

Joanna L’Aleman: Yeni Bir Açıklama

Bibliothèque nationale de France, MS Français 22545 fol. 198v

Yazarın araştırmaları, Pierre’nin seçimine yönelik farklı ve son derece kişisel bir açıklama öne sürmektedir. Joanna’nı Arayış: Gerçek Arodafnousa adlı kitabında yazar, Margarita’nın Pierre’nin sevgilisi Joanna L’Aleman’a verdiği takma ad olduğunu ortaya koymaktadır. Görünüşe göre aşklarını 1367 baharında, margarita (yabani papatya) çiçek açarken sonlandırmışlardır. Adada sonbahar sonlarından Nisan ayına kadar muhteşem, devsel örtüler halinde açan bu çiçek, Mart ayında doruğuna ulaşır.

Dikkat çizenidir ki, Lemona’daki Saint Michael kilisesinin 14. yüzyıla ait dış cephesi, sembolün kullanıldığı orta çağ ortamına yönelik ek bir materyal bağlam sağlar; kilisenin girişi, dekorasyonunun ayrılmaz bir parçası olarak oyulmuş margaritaları ön plana çıkarır.

Yazarın da gösterdiği gibi, kilise l’Alemans’a (bundan dolayı köyün de bu ismi alması) ait, özellikle Joanna’ya ait surlarla çevrili bir malikaneye bitişikti. Yerel efsaneye göre ilişkileri burada sonuçlandırılmıştır. Alanın kendisi birçok Lusignan çini parçası ve orta çağ kökenli rastgele mimari taşlar ortaya çıkarmıştır.

Bu nedenle, Nicosia’daki kule yalnızca izole bir mimari meraklılığı değil, aynı zamanda Pierre’ın 1368’de aşığının çektiği acıların ve çocuklarının öldürülmesinden sorumlu olan tüm kişilere intikam almak istediğinde ona bu ismi vermiştir.

Joanna’ın Çektikleri ve Kış’ın İntikamı

Joanna’ın öyküsü, özünde Machairas tarafından aktarılmıştır. Pierre, 1367’nin sonunda Batı’ya Kıbrıs’ı terk ettiğinde Joanna, onun çocuğundan ileri derecede hamileydi. Kronik, kraliçe Eleanor’un Pierre abroaddayken şiddet, ilaç ve otlar kullanarak erken doğum veya düşürme girişimlerini betimler. Joanna hayatta kaldı, doğurdu ve daha sonra hapsedilerek daha fazla kötü muameleye uğradı. Pierre, durumun yabancı bir ülkede olduğunu öğrenerek Eleanor’a mektup yazdı ve Joanna’ın serbest bırakılmasını istedi. Joanna, Kyrenia Kalesi’nin zindanından alınarak Nicosia’daki Saint Clare manastırına gönderildi; Machairas, burada bir yıl kaldığını ve ‘güzelliğini kaybetmediğini’ belirtir. Peter, döndüğünde onu burada gördü. Kırık bir kadınmış, ona ne olduğunu anlatmaktan çok korkuyordu.

Birincil kaynak, Joanna’ın çocuğunun kaderini belirtmez ve Pierre’ın dönüşündeki eylemlerinin tam olarak tutarlı bir anlatısını aktarmaz. Ancak açık olan, hayal kırıklığına uğraması, duygusal dengesini kaybetmesi ve katı ve despotik bir yöneticiye dönüşmesidir. Yazarın yorumu, daha büyük duygusal ve politik bağlamı sağlar. Joanna’ın çektikleri, çocuğunu kaybetmesi ve Pierre’ın ardından gelen eylemleri ayrılmazdır. Bu yeniden inşa edilmiş versiyonda, kuleye verilen isim olan Margarita, Pierre’ın Joanna’yı anmak ve onun acılarından ve çocuğunun ölümünden sorumlu olduğunu düşündüğü tüm kişileri cezalandırmaya kararlı olduğunu ifade etmek için kullandığı bir isimdi. Bunu açıkça belirtti:

Ve kral şöyle dedi: ‘Tanrı’ya borçlu olduğum inanca yemin ederim ki, yarın sabah John Gorap’ın kafasını kesdireceğim ve kont ile oğlunu duvarı inşa etmek için harcı taşıtmaya mecbur kılacağım; ve yarın kardeşlerimi hapse atacağım ve böyle böyle şövalyeleri.’ Ve onları isimleriyle saydı.

Bu, sonunda Ocak 1369’da öldürülmesine yol açan şeydi.

Machaut’un Şiirindeki Gizli İsimler

Guillaume de Machaut’un Dit de la marguerite – Bibliothèque nationale de France, MS Français 1584 fol. 213v

Guillaume de Machaut’un şiirleri bu soruna yeni bir katman ekler. James I. Wimsatt, Complainte VI‘de bir akrostiş tespit etti: ilk on altı satır MARGUERITE / PIERRE harflerini oluşturur. Wimsatt, Pierre’yi Cypre’li Pierre I ile ilişkilendirdi ancak yazarın görüşüne göre Marguerite’i hatalı şekilde Flandralı Marguerite ile eşleştirdi. Şiiri, Charles V’in 19 Mayıs 1364’teki taç giyme töreninden sonra tarihlendirdi.

Şu not düşülmelidir ki, günümüze ulaşan metinlerde ismin yazılışında varyantlar bulunur. 19. yüzyılda, Fransız bir bilim insanı olan Paulin Paris, Marguerite’i daha önce ama yine hatalı şekilde Bourbon’lu Marguerite ile eşleştirmişti.

Bu tarih, bestelemenin kesin bir tarihi değildir. Bir alt sınırdır. Mayıs 1364’ten sonra yazılmış bir şiir, 1364, 1365, 1367 veya 1368 yıllarında bestelenmiş olabilir. Tarih yalnızca akrostişten hareketle belirlenemez. Daha sonraki çalışmalar, Machaut’un daha uzun Le Dit de la Fleur de Lis et de la Marguerite eserini 1366’dan sonra tarihlendirirken, 5 Mayıs 1368 tarihli bir Paris emri, daha geniş Marguerite malzemesi için önemli bir kronolojik noktadır. Bu iki olgu da Complainte VI‘nin 1367 veya 1368’de yazıldığını kanıtlamaz, ancak bu yılları da dışlamaz.

Wimsatt, Pierre I’i akrostişte doğru şekilde yerleştirdi, ancak Pierre ile ilişkilendirilen Marguerite, Flandralı Marguerite değil, Joanna L’Aleman’dı. Şiirler yalnızca Pierre’in haçlı diplomasisine değil, aynı zamanda Joanna ile ilişkisine aittir. Dolayısıyla şiirsel isim Margarita, bahar çiçeği ve sonraki hapis ismi, aynı kişisel tarihin parçalarıdır.

Pierre I ve Divan Şiiri Dünyası

Pierre’in Machaut’un kültürel dünyasıyla ilişkisi, bağımsız kaynaklarla da iyi belgelenmiştir. Uri Smilansky, Machaut’un Ballade 30, Pas de tor adlı eserinin büyük ölçüde Mayıs 1364’te bestelenmiş ve Pierre için Prag yolculuğu amacıyla hazırlanmış olabileceğini öne sürmektedir. Bu, Pierre’in Batı diplomasisinin askeri ve siyasi müzakerelerin yanı sıra edebi himayeyi ve kültürel gösteriyi de içerdiğini göstermektedir. Bu tek başına Complainte VI‘deki Marguerite’i tanımlamaz, ancak Pierre’i Machaut’un eserlerinin dolaşımda olduğu ağın içine yerleştirir.

Aynı şekilde, Pierre 1363-4 yılları arasında Londra’da kronik yazarı Jean Froissart’ı (1337-1405 civarı) karşıladı. Akademisyenler bugün şiirin Pierre için yazılmamış olabileceğini düşünmektedir, ancak Pierre metnin tarihinde merkezî konumunu korumaktadır çünkü o, eserin başlıca tüketici ve yayıcısıydı. Uri Smilansky’nin belirttiği gibi Pierre, Batılı hükümdarların göznü fethetmek amacıyla özel siparişle hazırlanmış Fransız şiiriyle seyahat ediyordu; bu, bir “kültürel gösteri” niteliği taşıyordu. Pierre, Froissart Le Dit de la Margheritte‘ini yazarken İngiltere’deydi. Bu, tesadüften daha mıydı? Şiir, Pierre’in Avrupa’nın nihai “şövalyeliği kralı” olarak ününü inşâ ettiği edebi paranın bir görüntüsü olarak kabul görmektedir.

Merhamet Yukarıda, Ceza Aşağıda

Kıbrıs’taki Lefkoşa’nın haritası, Venedikli Giacomo (Jacomo) Franco (1550-1620) tarafından 1597’de Viaggio da Venetia a Constantinopoli per Mare adlı kitabı için hazırlanmıştır

Margarita Kulesi, Pierre’in yönetiminin sonunda, siyasi konumu Kıbrıs’ta tehlikeli bir hal aldığında inşa edildi. İşlevi hem cezalandırıcı hem de savunmacıydı. Tasarımı içindeki zıtlığı fark etmek zor değildir: Misericordia, Merhamet, yerin üzerinde duruyordu; Margarita ise hapishanenin altında yer alıyordu. Kule yalnızca bir kaleleşme çalışması değildi. Pierre’in ihanete, şiddete ve Joanna’ın hapsedilmesine, çocuklarının ve kendi hayallerinin yok edilmesine verdiği cevaptı.

Pierre, otoritesinin kalıcı bir aracı haline gelen kuleyi uzun süre görebilecek kadar yaşamadı. Belirtildiği gibi, inşaatın başlamasından bir yıldan az bir süre sonra, Ocak 1369’da suikasta uğradı. Tahta çıkmasının ardından oğlu Pierre II, kuşkusuz annesi Eleanor ile birlikte kulenin yıkımını denetlemeye yardımcı oldu.

Machaut’un Kroniğinde La Marguerite

Önemli bir nokta olarak, “La Marguerite” adlı bir yapı, Pierre’in suikaste uğramasından sonra yazılan, Guillaume de Machaut’a ait kafiyeli tarihsel kronik La Prise d’Alexandrie (Alexandria’nın Fethi) içinde yer alır. Şair burada, King Pierre de Lusignan’ın Ocak 1369’da öldürülmünden kısa bir süre önce gerçekten “La Marguerite” adlı bir yapı inşa ettiğini belirtir. La Prise d’Alexandrie‘de Machaut, Ocak 1369’da şunları yazar:

Asil kral, kendisini derinden memnun eden bir yerde,
Güzel ve görkemli olması gereken, tamamen yeni bir ev inşa etti,
çünkü bu küçük bir iş değildi.
Ona ‘La Marguerite’ adını verdiler

Li gentis roys faire faisoit, En un lieu qui moult li plaisoit, Une maison toute nouvelle, Qui devoit estre bonne et belle, Car pas n’estoit oeuvre petite. On l’apelloit la Marguerite. (Satırlar 8360–8365)

Machaut ayrıca, Pierre I’in kendi soyluları tarafından (17 Ocak 1369’da) suikaste uğramadan sadece birkaç gün önce, tasarımını denetlemek için siteyi ziyaret ettiğini kaydeder:

Bu iş Ocak’ın onuncu ya da belki on beşinci gününde yapıldı.
Bu günde kral, eğlenceye dalmak için, görmek ve düzenlemek için
‘La Marguerite’ adlı eve gitti,
Tasarımında büyük bir zevk aldı.

Ce fu fait le jour xme / De janvier ou le jour xve. Ce jour ala li roys jouer / Pour veoir et pour ordener La maison de la Marguerite / Qu’au deviser moult se delite. (Satırlar 8574–8579)

Mevcut atıfla birbirinden kopuk bu ipler düzgün biçimde bir araya geliyor: Joanna L’Aleman, saray şiiri, Margarita çiçek adı ve Nikosya’daki yeraltı hapishanesi. Sonuç, gerçek bir orta çağ kulesi hakkında süs amaçlı bir anekdot değil. Özel kayıp, edebi anı ve kraliyet intikamının taşa kazındığı bir tarih.

Nicholas Costa, çok yönlü bir İngiliz yazar, tarihçi ve sanatçıdır.

İleri Okumalar:

Leontios Makhairas, Sweet Land of Cyprus hakkında “Chronicle” Adını Taşıyan Söylev, haz. ve çev. M. Dawkins, 2 cilt (Oxford: Clarendon Press, 1932).

Ayrıca bakınız: Nikosya Belediyesi, “Lusignan Dönemi Sırasında Surlar: 1192–1489 AD.“

Nicholas Costa, Joanna’nın Arayışı: Gerçek Arodafnousa: Pierre I de Lusignan ve Joanna L’Aleman (D’Aleman Publishing, 2022), ISBN 978-9963291786.

Małgorzata Dąbrowska, “A Cypriot Story about Love and Hatred,” Text Matters 4, no. 4 (2014): 201–02.

Nicholas Costa, “Love and Intrigue: Ruins of King Pierre I and Joanna l’Aleman’s Forbidden Romance,” Ancient Origins, 17 April 2024.

Nicholas Costa, “The Stone, St Michael and the Demons of Demona,,” Ancient Origins, 21 July 2025.

James I. Wimsatt, haz., The Marguerite Poetry of Guillaume de Machaut, Studies in the Romance Languages and Literatures, no. 87 (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1970), 40–41, 47.

Uri Smilansky, “Machaut and Prague: A Rare New Sighting?,” Early Music 46, no. 2 (2018): 211–223.

Machaut, Guillaume de. La Prise d’Alexandrie; ou, Chronique du roi Pierre Ier de Lusignan. Edited by Louis de Mas Latrie. Geneva: Fick, 1877. (See lines 8360–8365 and 8574–8579 for the references to the physical house named “La Marguerite.”)

Machaut, Guillaume de. Le Dit de la fleur de lis et de la Marguerite ve Complainte VI. (Tarihsel olarak 14. yüzyılın ikinci yarısındaki derlemelerde izlenmiştir; özellikle Paris’taki Bibliothèque nationale de France’da MS français 1584 ve MS français 22546 numaralı el yazmaları.)

Froissart, Jean. Le Dit de la Margheritte (1364). Eleştirel metin, Auguste Scheler tarafından düzenlenen Oeuvres de Froissart: Poésies adlı eserinde mevcuttur. Brüksel: Victor Devaux, 1870.

• Makhairas, Leontios. Sweet Land of Cyprus hakkında “Chronicle” adlı okuma. R. M. Dawkins tarafından düzenlenip çevrilmiştir. Oxford: Clarendon Press, 1932.

Arşiv Kayıtları

Paris Emri (Savoy Hesap Defteri): Torino, Archivio di Stato, Sezioni Riunite, Camerali, Piemonte, Conti della Tesoreria Generale, Inv. 16, reg. 34. 5 Mayıs 1368 tarihli kayıt (Savoy Kontu Amadeus VI’nin Guillaume de Machaut’a ödediği 300 altın frank’ı belgeler).

Medievalverse Aboneliği Alın

• 1812 Savaşı
• Satılık Kale: Savoy’un Miolans Kalesi

İriza kule-evinin bir yerleşim alanı olarak evrimi

• Güney Fransa’da Kadın Troubadurlar

Divan Sevgisinin Orta Çağ Metinlerinin Anlaşılmasının Önündeki Engel Olarak Kavramı