Sigmund Freud’un Ölüm İstemi Teorisi: Zihinsel Hayatta Yıkıcı ve Bağlayıcı Güçlerin Karşılaşması

Sigmund Freud, 1920’de yayımladığı “Tazminat İlkesinin Ötesinde” (Beyond the Pleasure Principle) denemesinde insan davranışını yönlendiren iki temel gücün varlığını ortaya koydu: bir yandan kendini sürdürücü ve üreyici nitelikteki yaşam istemi, diğer yandan ise saldırgan ve ayrıştırıcı olan ölüm istemi. Bu denemeyle Freud, daha önce yalnızca “yaşam isteminin” (eros) baskın olduğu içgüdüsel motivasyon anlayışını karmaşıklığa taşıdı ve zihinsel hayatta hem birleşen hem de dağılan iki karşıt kuvvet arasındaki gerilimi açıklayabilmek için yeni bir kavram geliştirdi.

Kaynak haber, Freud’un bu teorik dönüm noktasının insanın kendine zarar verme eğilimlerini anlamaya yönelik çabasından doğduğunu aktarırken, ölüm isteminin Almanca karşığının “Todestrieb” olarak verildiğini ve bazen “ölüm dürtüsü” şeklinde çevrildiğini belirtiyor. Freud’a göre Eros, cinsel arzuya dair o tanıdık güçken; Thanatos (ölüm istemi), yıkıcı içgüdülerin açıklanması için geliştirdiği araçtı.

Yaşam İsteminin Kökenleri

Freud, yaşam istemini ilk kez ölüm istemiyle birlikte “Tazminat İlkesinin Ötesinde” eserinde açıkça ele aldı. Yaşam istemi, kendisini sürdürme ve cinsel yolla üreme eğiliminden oluşuyor. Eros kavramı, Freud’un daha önceki çalışmalarında esasen “cinsel içgüdülerle” eş anlamlı kullanılmıştı ve bu içgüdü, başta sadizm (başkalarına zarar verme arzusuna) ve masokizm (kendine zarar verme arzusuna) kadar ölüm isteminin sonradan bağlanan birçok özelliği de içinde barındırıyordu.

Freud’a göre yaşam istemi, insanları mutluluğa ulaşmaya ve acıdan kaçınmaya iten güçtür. Bu iki olgunun kayganlığını göz önünde bulundurarak dar tanımların yaratabileceği sorunlardan kaçınmak isteyen Freud şöyle yazıyor:

“Mutluluk ve ‘acı’ kavramlarını, zihinsel hayatta mevcut uyarıcı miktarıyla ilişkilendirerek ele almayı kararlaştırdık; böylece ‘acı’, bu miktarın artmasıyla karşılansın ve ‘mutluluk’, bu miktarın azalmasıyla tanımlansın.”

Sigmund Freud, “Tazminat İlkesinin Ötesinde”, 1920

Ölüm İsteminin İkinci Kuvveti

Freud, ölüm istemini Eros’a ve kendini koruma eğilimine zıt çalışan, saldırgan ve yıkıcı nitelikteki ikinci güçlü bir ilke olarak tanımlıyor. Bu yeni kavramın eklenmesiyle Freud’un daha önceki görüşü karmaşıklığa bürünüyor: “Eğer kendini koruyan içgüdüler de libidinal türden ise, belki de elimizde yalnızca libidinal içgüdüler kalır.” Freud, ölüm istemini, kendini korumaya ya da cinsel üremeye yönelmeyen—önceden “narsisistik libido” adı verilen—içgüdüsel eğilimleri açıklayabilmek için kullanıyor.

Freud’un özellikle ilgilenmediği davranışlar, tüm canlıların faaliyetinin arkasında durduğu kendiliğinden